'Luisteren in je Leunstoel'

In een lokaal, ingericht als huiskamer, zitten acht ouderen en twee vrijwilligers om een grote tafel. Op de tafel staan allerlei boeken en attributen die met sprookjes te maken hebben. Ontspannen en genietend van een kop koffie, luisteren de ouderen naar de warme, rustige stem van een vrijwilligster. Zij vertelt enkele korte sprookjes. Velen worden rustig tijdens het voorlezen, genietend van de stem of van de voorgelezen teksten. Door dat wat er voorgelezen wordt, worden sommigen 'wakker', ze veren op, zijn er even helemaal bij en beginnen zelf te vertellen.

Door verhalen te vertellen worden de ouderen gestimuleerd ook te vertellen, met elkaar in gesprek te gaan, sociale contacten te onderhouden of op te bouwen, herinneringen op te roepen (reminiscentie). Daar gaat het allemaal om bij dit voorleesproject 'Luisteren in je Leunstoel'. Rijst de vraag: 'Is reminiscentie als interventie therapeutisch inzetbaar'. Daarvoor moet eerst onderzocht worden wat reminiscentie feitelijk is.

Denken en praten over vroeger, we doen het allemaal. Op familiefeestjes worden graag herinneringen opgehaald. En hoe vaak gebeurt het niet, dat we bij het horen van bepaalde muziek of het ruiken van een bepaalde geur opeens aan een gebeurtenis of ervaring uit het verleden moeten denken? Zowel het denken aan vroeger als het praten daarover, valt onder het begrip 'reminiscentie'. Dit wetende kunnen we de vraag stellen waarom er voor reminiscentie gekozen is bij dit voorleesproject.

Ouderen kunnen nog zelden hun verhalen kwijt aan anderen. Juist door verhalen over hun leven te vertellen kunnen ouderen duidelijk maken wie en wat zij zijn: wat ze beleefd en gepresteerd hebben, wat hen heeft gevormd. Dit 'zich kenbaar maken' onderscheidt reminiscentie van andere activiteiten. De Ierse gerontoloog Faith Gibson schrijft: 'Het delen van ons levensverhaal met anderen, is een manier om een positieve indruk te maken. Het is een manier om ons zelf interessanter te maken voor anderen. Zo wordt de dreiging bestreden van een negatief stigma en sociale uitsluiting, die algemeen worden geassocieerd met ouder worden. Het maakt gebruik van het verleden om het heden en de toekomst te verzekeren'.

Misschien vraagt u zich af wat er nu zo nieuw is aan 'Luisteren in je Leunstoel'. Want in de ouderenzorg worden toch veel activiteiten aangeboden gericht op het verleden. Dat is zo, maar 'Luisteren in je Leunstoel' is geen theekransje of praatgroep met als thema 'Weet je nog wel oudje?'. Het is een gestructureerde activiteit. Josè Franssen heeft dit vertaald in een methodische aanpak die de grondslag vormt van haar boek 'Luisteren in je Leunstoel'. Dit methodiekboek bevat informatie over voorlezen en over de noodzaak om aan te sluiten bij herinneringen van ouderen. Daarnaast gaat het in op de organisatie van het voorlezen en de werving en begeleiding van vrijwilligers. Uitgebreide literatuurlijsten en voorbeeldteksten, gerangschikt naar thema en regio, maken het boek tot een naslagwerk voor alle betrokkenen bij het voorleesproject 'Luisteren in je Leunstoel'.

Het voorlezen aan ouderen kan een activiteit zijn die veel meer biedt dan alleen een uurtje prettige tijdsbesteding. Door een keuze voor teksten die niet alleen refereren aan vroeger maar ook aansluiten bij de huidige leef- en belevingswereld van de luisteraars, wordt het gesprek over het eigen levensverhaal gestimuleerd. Het voorlezen en het gesprek over het eigen leven kunnen dankbare middelen zijn om de relatie tussen vroeger en nu levendig te houden en daarmee ook de toekomst vorm te geven binnen de resterende (fysieke en mentale) mogelijkheden. Voor dementerende ouderen krijgt dit nog extra gewicht, omdat voor hen het vroegere leven vaak nog het enige is waarin ze ordening en houvast kunnen vinden. Voor hen kan het voorlezen en vertellen nog meer dan voor anderen een identiteitsversterkende werking hebben.

Dit kan een belangrijke impuls geven aan belevingsgerichte zorg, als medewerkers op alle niveaus binnen een zorginstelling zich bewust zijn van het belang van het levensverhaal van ouderen. Bij de medewerkers moet er aandacht zijn voor het eigen verhaal van de bewoners, zij moeten weten hoe ze kunnen aansluiten bij voorgelezen teksten, welke vragen ze kunnen stellen en hoe ze het gesprek met de oudere kunnen voeren.

Een cliënt van een verpleegafdeling, nam deel aan voorleesproject 'Luisteren in je Leunstoel'. Tijdens het voorlezen was het niet duidelijk of de verhalen die verteld werden bij haar binnenkwamen. Zo ook op de dag dat het thema 'eten' was. Tijdens deze voorleesmiddag ging het gesprek over o.a. de slacht. Het was niet zichtbaar wat de aangeboden stof met deze mevrouw deed. Enkele uren later zag ze een afbeelding van een koe en begon te praten over hoe ze vroeger balkenbrij (streekgerecht) maakte. Schijnbaar associeerde zij de koe met het thema eten. Dit plotselinge gebaar is een van de verrassende effecten die kunnen optreden bij het voorleesproject 'Luisteren in je Leunstoel'.

Nu er zicht is op het hoe en waarom van reminiscentie kan er gekeken worden naar de therapeutische effecten van reminiscentie. Het is nog niet zo lang geleden dat het ophalen van herinneringen gezien werd als een teken van regressie. 'Hij praat zoveel over vroeger, hij is vast kinds aan het worden,' zei men dan. Niet alleen leken, maar ook psychologen, artsen, maatschappelijk werkers en verpleegkundigen dachten er zo over. Begin jaren zestig stelde de Amerikaanse gerontoloog Butler dit in een vooraanstaand tijdschrift ter discussie. Butler betoogde daarin dat het ophalen van herinneringen geen ziekelijk verschijnsel is, maar juist noodzakelijk voor succesvol ouder worden.

In Engeland en Amerika heeft men het belang van reminiscentie voor ouderen al jaren geleden ingezien, de activiteit is daar ingeburgerd. In Londen bestaat sinds tien jaar het 'Age Exchange Reminiscence Centre' dat reminiscentie in allerlei vormen onderzoekt en toepast. De Europese Commissie is eveneens overtuigd van het nut voor ouderen en heeft internationale conferenties over reminiscentie in Engeland, Duitsland, België en Denemarken gefinancierd. Nu volgt ook Nederland.

De beste manier om uit te vinden hoe iets is, is door het zelf te ondergaan, door te voelen. Net als bij de ouderen, werd ook ik rustig en kalm. Ik kreeg het gevoel veilig en geborgen te zijn. Waarschijnlijk zal een kind, dat nog net voor het slapen gaan een verhaaltje krijgt aangereikt, eenzelfde gevoel ervaren.

Door dit artikel te schrijven ben ik me meer gaan verdiepen op de achterliggende gedachten van dit project en ben, als dat al kan, nog enthousiaster geworden. Ik zie nog meer mogelijkheden met dit project. Want het project 'Luisteren in je Leunstoel' werkt bij ouderen. Ik ben ervan overtuigd dat dit project ook bij andere doelgroepen aanslaat. Daarbij denk ik bijvoorbeeld aan peuters en kleuters, verstandelijk gehandicapten, of jong dementerenden. Bij deze doelgroepen, op de jong dementerenden na, zal de nadruk echter niet zozeer op het gebied van reminiscentie liggen. Het voorlezen is dan meer een middel om de fantasie te prikkelen of ter ondersteuning van groepsgesprekken.

Verder zie ik nog mogelijkheden om andere zintuigen dan de oren te prikkelen. Daarbij kan er gedacht worden om producten die in een bepaald thema voorkomen te laten voelen. Of geuren of geluiden toe te voegen aan het verhaal.

Terugkomend op de vraag waar ik dit artikel mee begon, denk ik zeker dat het project 'Luisteren in je Leunstoel' als interventie, therapeutisch inzetbaar is.