Inleiding

Als begeleider treed je in contact met de ander. Daarbij neem je je eigen levensverhaal mee, met eigen normen en waarden en je eigen seksuele levensgeschiedenis. 't Is de kunst je (seksuele) bestaanswijze te relativeren, ten gunste van de leefwereld van die ander, met wie je een ontmoeting aangaat. Redenerend vanuit een holistische mensvisie stellen we: 'Het gaat om het verhaal van die ene, unieke cliënt'. In de ontmoeting met de cliënt ga je als begeleider op zoek naar de seksuele (hulp)vragen. Wanneer je een narratief mensbeeld hanteert, op zoek bent naar het hele verhaal van die ene mens, reduceer je die mens niet tot zijn lichamelijke (on)mogelijkheden, zijn al dan niet onverwerkte jeugd, zijn emotionele draagkracht of welk element dan ook. Een mens is meer dan de som van al die delen.

Een begeleider interesseert zich voor het totaalbeeld van de cliënt, maakt gebruik van zoveel mogelijk informatie en verbreedt zo mogelijk die informatie in de geschiedenis en in de actualiteit. Vanuit een dergelijke visie met mensen omgaan brengt ons terug bij een belangrijk attitudeaspect, namelijk: acceptatie. Dit is het je actief verplaatsen in de belevingswereld van die ene mens, door diens ogen de wereld inkijken. Bij seksuele voorlichting komt een dergelijke attitude ons goed van pas.

Het narratief mensbeeld

Het vraagt om een onbevangen attitude om het (seksuele) verhaal van de cliënt helder te krijgen.

De idee dat je een mens kunt 'lezen' weerspiegelt een bepaalde visie. Namelijk dat mensen verhalen zijn. Het vak begeleider komt vaak neer op het achterhalen van de betekenis van gedrag. Wanneer we de betekenissen van gedragingen van een cliënt bij elkaar optellen ontstaat er een verhaal, het verhaal van die ene mens. Het is de kunst dat verhaal goed te lezen. Zodoende begrijp je iemand beter. En zul je er ook beter achter komen wat die ene mens van je vraagt op het gebied van seksuele voorlichting. Vandaar de ondertitel van ons boek over seksuele voorlichting: De kunst van het verstaan.

In dat boek maken we gebruik van 'de leer van de hermeneutiek'. De hermeneutiek is een denkwijze die haar oorsprong vindt in een geesteswetenschappelijke stroming. In aanvang was de hermeneutiek gericht op bijbelinterpretatie (exegese). Later bleek deze toepassing van een visie ook zeer geschikt om in de leefwereld van een ander te stappen. Daarbij maakt men gebruik van 'de hermeneutische cirkel'. In dat boek over seksuele voorlichting herintroduceren wij deze hermeneutische cirkel en passen haar toe op seksualiteit en relatievorming van de cliënt die aan uw zorg is toevertrouwd.

De methodiek van de hermeneutische cirkel als hulpmiddel

We gebruiken de hermeneutische cirkel als hulpmiddel om een zo goed mogelijke persoonlijke inschatting te maken van die cliënt, in dit geval op seksueel vlak. Om de persoon beter te begrijpen in alle mogelijke facetten die met dit onderwerp te maken hebben, zoals de emotionele draagkracht, het verstandelijke niveau, het sociale niveau, vaardigheden, achtergrond, eventuele opmerkelijke gebeurtenissen, enzovoorts. Gebruikmaken van de methodiek van de hermeneutische cirkel helpt ons een mens in zijn totaalbeeld te plaatsen, te zien. Het vergemakkelijkt ons diens gedrag te begrijpen. Deze inzichten leiden - zo blijkt ons in de praktijk - tot grotere acceptatie van de cliënt.

Dit hulpmiddel is een methodiek die ons in staat stelt de seksuele hulpvraag te verduidelijken

Het doel van de methodiek van de hermeneutische cirkel

Wanneer het totaalbeeld van de cliënt op seksueel vlak duidelijk is kunnen we:

• een op de cliënt afgestemd seksueel voorlichtingsprogramma opstellen,
• seksuele problemen duidelijk krijgen, zoals erectiestoornissen, vaginisme, verschillen in verlangens tussen cliënten onderling, enzovoorts,
• duidelijk krijgen of er sprake is van een seksueel probleem of een seksuele afwijking,
• de discrepanties tussen verstandelijk, sociaal en emotioneel niveau beter doorzien,
• mogelijke grensoverschrijdingen beter doorgronden en van een antwoord voorzien,
• de cliënt respectvoller bejegenen.

De hermeneutische cirkel

Binnen de hermeneutische cirkel kunnen een aantal onderwerpen worden geplaatst, die ieder op hun beurt de moeite van het bekijken waard zijn. Puntsgewijs stellen we deze onderwerpen kort aan de orde.

De lichamelijke ontwikkeling (1)

Qua lichamelijke ontwikkeling doorlopen mensen met een verstandelijke beperking precies dezelfde processen als mensen zonder een dergelijke handicap. Het is dus van belang rekening te houden met de leeftijdsfase waarin de betrokkene zich bevindt. Gaat het om een kind, een puber, een volwassene of een oudere mens? Het blijkt dat iedere levensfase - de lichamelijke ontwikkeling beziend - andere vragen met zich meebrengt op het gebied van seksualiteit en relatievorming.

De verstandelijke ontwikkeling (2)

Wat kan iemand vatten en bevatten? Wat kan iemand grijpen en begrijpen? Het is verstandig je in de omgang met een ander aan te sluiten bij diens verstandelijke regie op het leven.

Er zijn mensen met een lichte, een matige, een ernstige en een diepe verstandelijke handicap. Het maakt nogal uit of je door de ogen van een kind van acht jaar, zes jaar, vier jaar of twee jaar de wereld in kijkt. Kennis van iemands 'snapvermogen' draagt bij aan kennis van diens hulpvragen en aan een meer op maat toegesneden seksuele voorlichting.

De emotionele ontwikkeling (3)

In de hermeneutische cirkel is de emotionele ontwikkeling bewust in het midden geplaatst. Die keuze is terug te voeren op de reeds gemaakte opmerkingen over het spanningsveld tussen 'kunnen' en 'aankunnen'. Zo stellen wij:

'Tegenover de - soms ogenschijnlijke - macht van de cognitie, het verstand, staat vaak de onmacht van het sociaal-emotionele; vaak kunnen cliënten niet dragen wat ze verstandelijk lijken uit te dragen. Ondersteuning dient dan ook vaak plaats te vinden op het vlak van het sociaal-emotionele'. Vandaar dat wij hier spreken van de emotionele draagkracht.

Immers, hoe 'geringer' het emotionele niveau van functioneren is, hoe moeilijker het is adequaat aangepast gedrag te vertonen (sociale ontwikkeling), laat staan dat dat gedrag geïnternaliseerd is tot een geweten, tot een al dan niet geaccepteerd bewustzijn van wat hoort en niet hoort. In die zin is het dan ook zinnig het emotionele niveau van de betrokkene goed te (door)zien. Wanneer dat bekend is, wordt veel gedrag begrijpelijker en weet de omgeving wat de betrokkene aan hem of haar vraagt.

De sociale ontwikkeling (4)

Sociale en emotionele ontwikkeling worden vaak in een adem genoemd. Hoe gaat de cliënt met een ander om? In welke fase van de ontwikkeling verkeert hij of zij? In hoeverre is er mogelijkheid geweest tot experimenteren met anderen? Hoe is de inhoud van de sociale contacten geweest? Welke invloed hebben deze (al dan niet seksuele) sociale contacten gehad op de uiteindelijke seksuele identiteit van deze mens?

De persoonlijke levensgeschiedenis (5)

Iedere mens is geworden tot wie hij nu is. Iedere mens heeft een hem of haar kenmerkende unieke historie. Deze is van grote invloed op hoe een mens zichzelf beleeft, hoe hij zichzelf ziet, op identiteit. Identiteit is gebaseerd op een aantal bouwstenen. Gedurende het levensverhaal, onze levensgeschiedenis, dienen zich een aantal van die bouwstenen aan. Die nemen we mee; ze bepalen voor een groot deel ons zelfbeeld.

Bij persoonlijke levensgeschiedenis denken we aan:

• opvoedingsgeschiedenis
• ontwikkelingsgeschiedenis
• bijzondere gebeurtenissen ('life events')
• de vraag of iemand seksuele opvoeding genoten heeft, wat iemand heeft meegekregen op dit gebied
• afkomst, milieu, cultuur.