In het dagelijks leven worden mensen geconfronteerd met allerlei problemen van juridische en financiële aard. Deze variëren van simpele zaken, zoals het machtigen van partners in het betalingsverkeer, tot het invullen van formulieren, zoals de verzorging van aangiftebiljetten voor de belasting of het aanvragen van huursubsidie.

Daarnaast vinden er in het leven gebeurtenissen plaats die rechtspositionele of financiële consequenties hebben, zoals bijvoorbeeld werkeloosheid, echtscheiding en overlijden. De verplichtingen die hiermee gepaard gaan, leveren voor veel mensen onoverkomelijke problemen op. Zij zoeken hiervoor hulp bij sociale raadslieden, instellingen voor maatschappelijk werk of bij een van de diverse vrijwilligersalternatieven (bijvoorbeeld belastingswinkels). De hulpverlening rond deze doelgroep noemt men 'materiële hulpverlening', de vragen van de cliënten noemt men 'materiële hulpvragen'.

materiële hulpverlening komt in verschillende vormen voor. Soms is het een eigen en zelfstandige werksoort, zoals bij het Instituut voor Sociale Raadslieden(ISR) en het Maatschappelijk Advies- en Informatie Centrum (MAIC). Ook is het wel een ingebouwde functie en vormt het een onderdeel van het totale hulpaanbod, zoals bij diverse maatschappelijk werk instellingen. Ook treft men het aan als een gespecialiseerde werkvorm, zoals bij de huur-weiger-spreekuren of belastingwinkels.

Bij al deze instellingen of organisaties kenmerkt de hulpverlening zich door haar onverplichtend karakter. Hulp word geboden op basis van vrijwilligheid. Het kent geen sancties en gaat uit van de eigen verantwoordelijkheid van de cliënt. Een tweede gemeenschappelijk kenmerk betreft de inhoud van de hulp. Deze is voor een belangrijk deel gericht op het verkrijgen van rechten, het verwijzen naar voorzieningen en het begeleiden bij financiële problemen. De duur van het contact kan sterk variëren en loopt uiteen van een korte telefonische vraag tot langdurige en procesmatige hulpverlening.

Deze hulp wordt mogelijk gemaakt door de functies die materiële hulpverlening kent. Het gaat om het informatie en advieswerk, kortdurende dienstverlening, verwijzing naar voorzieningen of bemiddeling in probleemsituaties, belangenbehartiging, langdurige hulpverlening en signalering.

materiële hulpverlening is echter meer dan alleen het toepassen van regels en procedures. Het is ook een van de varianten in de hulpverlening en deelt haar uitgangspunten, vaardigheden en methoden met andere disciplines. Men kan hierbij bijvoorbeeld denken aan het respect voor de cliënt of het inzicht in de mogelijke emotionele lading van vragen in verband met inkomen of rechtspositie.

Hoewel het eigene van materiële hulpverlening ligt in de bijzondere kennis, deskundigheid en invalshoeken, is het onderscheid met immateriële hulpverlening toch niet altijd duidelijk. Oorzaken en gevolgen van materiële en immateriële problemen lopen door elkaar heen, kennen soms beide aspecten. Soms staan materiële problemen op zichzelf, maar geven aanleiding tot vervolg contacten. Het trekken van rigoureuze scheidslijnen kan de werkelijkheid al gauw geweld aan doen. materiële hulpverlening moet dan ook, in combinatie met andere hulpverleningsdisciplines, als een van de varianten in de hulpverlening beschouwd en erkend worden. Men zou materiële hulpverlening daarom kunnen definiëren als een vorm van hulpverlening die een cliënt mogelijk behulpzaam is in het handelen te richten op de oplossing van materiële problemen, met als oogmerk zijn welzijn te bevorderen.