Drs. H. van Dartel heeft in opdracht van de VGN een handleiding uitgebracht over omgaan met verzet. Het handboek bestaat uit 2 delen. Een inhoudelijk theoretische handreiking (een adviesnota) over 'goede zorg bij verzet', die rekening houdt met de diversiteit aan regelgeving, en een DVD met handleiding, waarop 15, samen met cliënten, begeleiders en acteurs uitgespeelde scènes als voorbeelden.

Het belangrijke van deze - door een ethicus samengestelde - benadering is dat verzet gezien wordt als een vorm van communicatief gedrag. Daarbij ligt het accent op de kleinere minder opvallende vormen van verzet, in tegenstelling tot de grovere en meer bekende grensoverschrijdende vormen, die vaak leiden tot maatregelen (vrijheidsbeperkingen).

Het doel van deze benadering is de bezinning en gesprek op gang te brengen om het gedrag adequaat te kunnen lezen, of interpreteren en de omgang er mee te verbeteren. Het kan ook leiden tot beleidsontwikkelingen binnen de volle breedte van een organisatie. Verzet, juist het alledaagse, vraagt 'systematische aandacht'. Deze krijgt op 3 manieren vorm:

1. specifiek waarnemen en interpreteren;
2. kiezen voor een passende reactievorm;
3. beoordeling of deze reactievorm 'moreel goed' is.

Dartel kiest als uitgangspunt dan ook de 'vraag naar wat goede zorg is', in plaats van 'wat het juiste is om te doen'. De 2e vraag kan pas moreel juist worden beantwoordt, als de eerste is gewogen.

Het eerste en grootste deel van de handleiding bestaat uit vijf hoofdstukken, waarin de volgende thema's aan de orde komen:

1) proces van omgaan met verzet, instellingsbeleid (verantwoordelijkheden en vrijheidsbeperkende maatregelen). Het hoofdstuk inventariseert de bestaande regelgeving en geeft een duidelijke praktijkgerichte ethische invalshoek: het inzetten van het reflectieve gesprek om de praktijk te kunnen structureren en faciliteren. De vragen wat verzet is en waar de grenzen liggen komt in hoofdstuk 2) nadrukkelijk terug. Verzet is 'de tegenstand die een cliënt of bewoner actueel toont tegen een hem/haar betreffende vorm van zorg en/of behandeling omdat die door hem/haar ervaren wordt als niet juiste vorm van machtsuitoefening'. De volgende 3 hoofdstukken doorlopen de drie belangrijkste kernpunten van de kern van de handleiding: het reflectieve gesprek: observeren / interpreteren - reactiemogelijkheden - morele inkadering van de reactievormen.

Alhoewel er veel regelgeving en wettelijke kaders in de handleiding zijn terug te vinden, is er een geen juridische insteek gekozen - daarmee zou men, aldus Dartel, aan het doel van de benadering voorbij schieten.

De DVD biedt door de concrete scènes de mogelijkheden om het gesprek te bevorderen: het reflectieve gesprek krijgt zo handen en voeten om als begeleiders en alle betrokkenen in gesprek te gaan 'over het omgaan met alledaagse uitingen van verzet in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking'.

De scènes worden voorafgegaan door een serie tips. Een aantal vragen helpt:

• hoe gaan we als individuele begeleiders om met tegenstand en verzet van onze cliënten/bewoners?
• Op wat voor manier beoordelen wij hun gedrag?
• Herkennen we verzet als verzet?
• Hoe gaan we om met kritische geluiden van hun vertegenwoordigers?
• Welke alternatieven zijn er?
• Waarom is de ene manier beter dan de andere?
• Welke lijn zetten we voortaan uit? e.d.

Er is een aantal tips die vanzelfsprekend zijn, maar toch goed worden uitgewerkt. Een van de belangrijkste tips: ga het gesprek aan onder gunstige condities! Dat wil zeggen liever niet direct bij onrust en het doel: verbetering van de zorg, dient centraal te staan! Er moet dus vanuit de concrete praktijk een verbinding liggen met beleid: concrete leerpunten moeten worden vastgelegd. Het geheel kan overigens ook als een totaalpakket worden opgenomen om binnen instellingen tot concreet ethisch toepasbaar beleid te komen.