Goscinny & Uderzo,
Ne gesjichte van Asterix den Galliër, Kats in t plat! Oaverzet oet t Fraans deur Frank Löwik & Goaitsen van der Vliet),
De Oare útjouwerij,
Eanske 1997
Filmpje rechts: Herman Finkers bij de presentatie op 18 oktober 1997 in
het Theatercafé in Enschede.
Zie ook: Bijlage met woordenlijst Twents-Nederlands.
De publieksprijs was 15 gulden (gebonden in harde kaft).
Helaas is het boek al jaren uitverkocht en wordt een herdruk niet toegestaan door de oorspronkelijke auteurs.
Voor een gratis op te halen Twents digitaal woordenboek zie
Dialexicon Twents.
Wiej schrievt 50 joar veur Christus. Gallie is hilndal innömn deur de Romeinn. Hilndal? Bo nee! Een dörpken met opsternoate Galliërs döt aait nog teagnbörseln. De Romeinse legioensoldoatn in de umlignde kaampemeantn Haemencum, Laudanum, Taemetrum en Aquarium hebt der niks te völle an...
Asterix, den heald van dizze gesjichte, is n kreggel keerlken met nen klookn kop, dat veur de duvel en zien moor nich oet de zied geet. Ziene onmeundige krach keump van den teuverdraank van Panoramix, de druïde.
Obelix is Asterix zien bestn kameroad. Hee döt in menhirs, mer is aait kloar um t spil der biej daal te smietn en met Asterix op n pad te goan. As e mer zat krig an weeld vearkn en houwerieje.
Panoramix, den eernsweerdn druïde van t doarp, snid mistel en brouwt teuvergedreanktn. Zien pot hef völle receptn in, mer den draank den onoaverwinnelik maakt geet der met striekn.
Lyrix is den doarpszanger, ok wa bard. Der wördt nich aleens oaver um dach. Hee höld zichzölvn veur nen man van grote gaavn, de aandere doarpsleu deankt doar kats aans oaver. As e zienn moond mer too höld is t nen bestn keerl en mag alman ne geern liedn.
Majestix is t stamheufd. Nen baas keerl, dizn oald-strieder, al hef e de oorn luk kort an n kop zitn. De doarpsleu hebt ne hoge, ziene teagnstaanders goat ne lever oet de weg. Hee bangt zich bloots veur een: dat n hemmel ne op n kop valn zal. Mer zölfs doarvan zeg e: 'Loat mer kuuln, t löp wa lös!'
In t Romeinse kaamp Haemencum in de teante van centurion Gaius Bonus...
- Ave Gaius Bonus! De patroelie is der wier!
- Ave Julius Huccedalenus! Dan za'k ze s inhaaln.
- Ave...
- Biej alle goodn! Wat is oeleu oaverkömn? Bin iejleu angrepn deur ne oavermach?..
- Ne oavermach...
- ...dat zo'k nich zegn wiln!!!
- Zee warn met een...
- ...en niks grötter as zoo!
- Biej Jupiter! Der möt n geheim achter de krach van dee Galliërs zitn!
Oonderwiel...
- Zins der wier, Asterix... Niks gin biejzunders?..
- Nee...
- O joa... Ik heb der met veer Romeinn efkes deursprökn...
- Oong?.. Mooi!
- Keumps biej miej veur n möalken weeld vearkn?..
- Ik kom der an, nog eavn twee menhirs besteln...
Dit book is schrevn in de Standaard Schriefwieze veur t Tweants en aandere Neersasse sproakn. Veur leu dee't nich gewoon bint plat te doon, geav wiej hier wat kloarigheid oaver de oetsproak woar at dee ofwik van t Hollaands.
Kleenkers
De ea gef standaard den langn èè-klaank wier as in 'literair': leavn. Mangs heur iej t ok wa s as nen tweeklaank (ee-a, jèè of zölfs ie-e), dus woar at wiej ea schrievt kan de oetsproak plaatselik verscheln.
De oa gef standaard den langn òò-klaank wier as in 'rose': boavn. Mangs heur iej t ok wa s as nen tweeklaank (oo-a). De ö gef de korte Duutse ö wier as in 'Köln': völle.
De öa gef den langn öö-klaank wier as in 'oeuvre': gevöarlik.
De ä gef den kortn è-klaank wier biej umlaut van ne a: klap - kläppe.
De oetsproak van ei, woar t Hollaands ok 'ei' hef, kan plaatselik verscheln (ej, èè, èèj, ee, eej): eign, -heid.
De oetsproak van eai, woar t Holl. 'aai' hef, kan plaatselik verscheln (èèj, eej, ej): kreain.
De oetsproak van iej, woar t Holl. 'ij' hef) kan plaatselik verscheln (iej, ie, i-j, ej): niej.
In nich beklemtoonde lettergreepn van leenweurde krie'j vake verzwakking van n kleenker: Latien (luttíen).
Metkleenkers
De r noa nen kleenker an n ean van ne lettergreep wördt vake nich of onnoos oetsprökn: naar (naa), verdan (vuddan)
De r veur ne d, n, s of t wördt vake nich of onnoos oetsprökn: wördn (wödn), geern (geern), börsels (bössels), vort (vót).
De d tusken nen beklemtoondn kleenker met ne l, n of r en nen aandern kleenker wördt vake nich of onnoos oetsprökn: oalde (òòle), heunde (heune), heandig (hèèneg), weurde (weure), böarde (bööre), onmeundig (onmeuneg).
De d veur ne n wördt vake nich of onnoos (as j) oetsprökn: goodn (goon), liedn (lien of liejn).
Sch wördt vake oetsprökn as sk: schrikn (skrikn)
Zich wördt vake oetsprökn as zik.
Ne z an t begin van n woord en zz wördt vake oetsprökn as s: zichte (sichte), dizze (disse).
Ne v noa nen beklemtoondn kleenker, woar t Holl. 'f' of 'v' hef, is vake toonhebnd as in 'uw': lever (leeuwer), schrievt (schrieuwt), duvel (duuwel), oaver. Ne w noa nen beklemtoondn kleenker hef dat aait: oew.
De oetsproak van vn noa nen beklemtoondn kleenker, woar t Holl. 'ven' hef, is meesttieds mm, bn of uwn: blievn (bliemm, bliebn of blieuwn).
De oetsproak van gn noa nen beklemtoondn kleenker, woar t Holl. 'gen' hef, is meesttieds ngn of qn (woarin de q steet veur ne g as in t Hoogduutse 'sagen'): zegn (zengn of zeqn).
Eenletterweurde
a is t bekörte biejwoord al.
e is t zölfde as hee biej inversie, zoonder klemtoon.
n is t bekörte mannelik bepoald lidwoord den of t bekörte onziedig onbepoald lidwoord un.
Veur at t vertaaln angung hadn wiej oons wat richtlienn oetprakkezeerd:
Wiej goat oet van den oorsproonkelikn Fraansn teks. Den is naar good deurdach deur de makers (Goscinny & Uderzo). Zee hebt doarbiej reknd met nich te völle de zölfde weurde broekn. Dus woar at zee aandere weurde broekt doot wiej dat in t plat zoo good at t kan ok.
Oonze vertaling make wiej in n anvaank zoo letterlik at t kan, en hoaldt doarbiej anteekning van meugelike alternatievn.
De Hollaandse en Frese vertaling broek wiej alleen um mangs op n idee te komn. Benaamd de Frese vertaling van Harke Bremer en Jarich Hoekstra hef wat dat angeet völ in. De Hollaandse vertaling wik meer of van n groondteks en is mangs ginne beste.
Eerst as wiej t hille oaverzichte hebt, goat wiej mooie amparte weurde of zegswiezn in t plat toopasn. Doarbiej bekieke wiej woar at zon woord of zonne zegswieze zich t best verhöld töt n inhoald. Amparte zegswiezen mait nich meer as een moal veurkomn in t book.
Umdat der a lange joarn ne Hollaandse vertaling is van t zölfde book, is t naargns good veur ne vertaling in t plat te maakn met völ Hollaands idioom. Wiej weelt juust geern loatn zeen wat a'j met good plat doon könt. Doarvandan, as wiej veur ne oetdrukking twee meugelike vertalingn hebt, dan geet de meest van t Hollaands ofwieknde variaant der met striekn.
As wiej twee meugelike vertalingn hebt dee beid good plat bint en nich veurkomt in t Hollaands, dan he'w nog aandere kriteria: typies Tweants (understatement), 'mooie' weurde, en de begriepelikheid veur de leu in t verbaand van n teks.
Wiej hoaldt preenspoals oonze Standaard Schriefwieze an. De peuntn woar at biej leazers dan nog ondudelikheid oaver zol könn wean wat de oetsproak angeet, kö'w neumn in ne biejloag.
In t book möt wiej deels ok noar nen oard standaard plat op an. Doarbiej geet t benaamd um de kleenkers, dee't in Tweante plaatselik nog wa wat könt verscheln. Doarbiej möt wiej keuzes maakn. Veurop steet van zölfs t meest veurkomnde biej alle good-plat-schrievers/proaters in Tweante, mer ok aandere kriteria (zooas kloarigheid en eendudigheid) könt zonne keuze metbepoaln. Zoo hebt wiej waark, staark etc. (WTw, Ach, Sal) i.p.v. weark, steark; oons i.p.v. ouns; oe, doe, noe i.p.v. ow, dow en now; oog, boom etc. i.p.v. oag, boam (NOT), board, hoar etc. i.p.v. boord, hoor (Eanske); nich i.p.v. neet (WTw, Ach); veur en deur (Hollaands 'voor' en 'door') i.p.v. vuur en duur, mer wa duur, gebuurn etc. i.p.v. deur, gebeurn (stadsplat) en steurn, veur etc. i.p.v. stuurn, vuur. Verkleanweurde as t kan op -ken i.p.v. -jen. Dus pötken met piern i.p.v. pötjen (ZWT, Ach) of pöttien (NWT, Sal).
Alle Galliërs loat wiej mekaar met doe ansprekn, aandere leu met iej.
Galliërs zint, Romeinn bint.
Goo naams hoaldt wiej geern an as zee dizze kaant van de weerld de zölfde lading hebt: Asterix (steernken), Obelix (obelisk) en Panoramix (den zener). Meuilik oet te sprekn naams dee't bloots veur de Fraansn ne beteeknis hebt, zooas Assurancetourix (den bard) en Abraracourcix (t stamheufd), dee pas wiej an: Lyrix (spölt op ziene lier en zeenk ziene 'lyrics') en Majestix (majesteit). In aandere gevaln perbeer wiej der in t plat luk van de zölfde lading as in t Fraans an te geavn, zooas Haemencum (hee-männeken) veur t kaamp Petibonum (Fraans petit bonhomme = klean männeken), en Marcus Veloienus veur Marcus Sacapus (Fraans sac aux puces = zak veur vleu).
Met n geveul van greutsigheid maak wiej oeleu bekeand dat in oktober t eerste deel van de gesjichtn van Asterix den Galliër in Tweantske sproake t lech zal zeen.
Noa lange rikroadn, stille studie en nerig oaverzetwaark könt wiej, Goaitsen van der Vliet, Frees `om utens' en Frank Löwik, boetnmaarksn Tukker, de oetkömste van oons veurnemn van zon dree joar terugge an oeleu veurlegn.
t Was op nen zoaterdagoavnd in Liwwardn dat wiej, wa hoaste tegeliekertied, den a länger bestoandn weuns oetsprökn um t Tweants oonder de andach van n groot deel volk - en dan benaamd joonk volk - te brengn deur middel van ne Tweantse versie van nen `klassieker'.
Wat zint klassiekers vandaag-an-n-dag? Sophocles? Lucifer? Elektra? Least dat de jonge leu? Wiej hebt der n dun oge op.
Völ meer, duch oons, mö'j doarbiej deankn an beeldverhaaln. Strips. Zoowat twee ginneroasies zint rechtevoort opbrach met gesjichtn woarvan at t meestpart van n teks steet in ballönnekes. En biej dee ballongesjichtn stoat in bekeandheid de avontuurn van den kleann, vernemstign Galliesn strieder Asterix wa wisse boavnan.
Dat zol oonze preuve wean! Um veur noe en aaltied te bewiezn dat wiej met t plat nums oet de zied hoovt te goan. Wel könnigheid an t Tweanske plat had wus dat umsgelieks a. Noe kan t kloar wördn veur t grote publiek.
Oons oaverzatwaark oet n groondteks, t Fraans, is schrevn in de ennigste good deurdachte, logiese en konsekweante Standaard Schriefwieze veur t Tweants en aandere Neersasse sproakn van Goaitsen van der Vliet. Wiejleu beedt t oe an. Ne prachtoetgaav beundn in hardn kaft.
Komt! Koopt! Least en geneet! Asterix den Galliër kats in t plat!
In de media
(Uit: De Nieje Tied, nummer 8, maart 1999)
In t veurige nommer van De Nieje Tied deudn wiej oe bod, t eerste avontuur van Asterix den Galier, kats in t plat, zol oetkomn op zoaterdag
den 17n oktober 1997. Dat lig a wier n zetken achter oons. Te klaagn oaver laandelike belangstelling he’w nich had.
Hieroonder stoat wat meaningn oet artikeln van de schrievnde pers. t Zeent natuurlik mer heandige citoatn mer zee sprekt wa veur zich zölvn, ducht
oons.
Gerard Vaanholt in De Twentsche Courant Tubantia (10-9-97): ‘Opmerkelijkste constatering: het doet geenszins vreemd of gekunsteld aan
de eigenzinnige Gallische strijders in het Twents te zien praten. Sterker nog, de onderkoelde Twentse taaleigenschappen blijken uitstekend te
passen op de understatements waarmee Asterix en Obelix hun heroïsche strijd tegen de Romeinen begeleiden.’
Lodewijk Born in de Leeuwarder Courant (25-09-97): ‘Hoewel het eerste exemplaar nog van de drukpers moet rollen is de belangstelling
nu al overweldigend.’
Ton Tijdink in De Gelderlander (17-10-97): ‘De Twentse versie met de onderkoelde humor, die uitstekend bij de striphelden lijkt te
passen, mag wel als geslaagd worden beschouwd.’
Paul Steenhuis in NRC Handelsblad (17-09-97): ‘Zelfs voor niet-Twentenaren is de tekst redelijk te volgen, en biedt het een
mogelijkheid aardige Twentse uitdrukkingen op te doen.’
Ingrid Bosman in De Twentsche Courant Tubantia (20-10-97): ‘Gallische stripheld Asterix lijkt zeker van Twentse zege.’
Enno de Witt in De Roskam (24-10-97): ‘Asterix de Galliër is er nu ook kats in t plat, in een spetterende vertaling - beter dan de
Nederlandse - van Frank Löwik en Goaitsen van der Vliet (...) een mooi verzorgd gebonden boek, een ware aanwinst voor boekenkasten in en buiten
Twente.’
Elma Blom en Femke Breukels in Noordzee, Taal & Letteren (0-nummer): ‘Asterix in het Twents is leuker.’
Martijn Snoodijk in Algemeen Dagblad (8-11-97): ‘En wanneer je het over malle dialecten hebt, stuit je natuurlijk al snel op het
Twents. (...) Het resultaat komt tamelijk ongeloofwaardig over.’
Johan Kwast in n Bodbreef van n Kreenk vuur de Twentse Sproak (1997/3): ‘As ie de kraant mag geleuven hebt ze der een grondig weark van
emaakt en der völ tied in stökken en dat zal ok wal.’
