Jan Wybenga, It hs (en oar neilitten wurk besoarge troch Goaitsen van der Vliet), De Oare tjouwerij yn 'e mande mei Hispel, Eanske/Wiuwert 1998


Bestellingen
Particulier: In de bus na overmaking van 10 euro (plus eventueel een vrijwillige bijdrage in de verzendkosten) op banknummer NL49 INGB 0004 6113 91 van De Oare tjouwerij in Enschede met vermelding van uw eigen adres en titelafkorting HUS. Een mailtje naar dou@home.nl kan de levering versnellen.
Boekhandel: Zie onze
leveringsvoorwaarden.



As ik noch in heal jier, honderttachtich dagen te libjen ha, en de helte drfan fiks gench bin om skriuwe te kinnen, dan sil ik de hondertfjirtich siden fan myn boek grif ree krije.

Jan Wybenga yn in notysje
 


Inhld

- Infoside
-
Flaptekst

- Ynlieding

- Haadstik 1 - It hs
- Haadstik 2 - De spegels fan Tsjirkje
-
Haadstik 3 - De stjer fan Utah
- Oar neilitten wurk
De Cotton fan de Amerikaan (fragmint)
Itensscne
CCCXXXVI

- Ferantwurding
 


Infoside

Besoarge en tjn mei stipe fan de Provinsje Frysln.

Mei tank oan Albertina Soepboer, FLMD, Jurjen Bakker, Piter Boersma en Tine Bethlehem.

Troch de besoarger opdroegen oan Sijke Wybenga-Post.

ISBN 90 71610 48 9
Ek ferskynd as septimbernmer fan it tydskrift
Hjir

Boekblok: Drukkerij Van der Eems, Easterein
Typografy: as Hjir

Omslach: Drukkerij PinksterPalm, Eanske
Typografy: Gerhard van Dragt bNO
Fotografy: Goaitsen van der Vliet

1998 Erven Jan Wybenga, Grins
Neat t dizze tjefte mei oernommen wurde sonder skriftelik goedfinen yn 't foar fan de tjouwer.
 


Flaptekst

Jan Wybenga stipte sa'n fyftich jier lyn yn Wolvegea om, it haadplak fan de Oertsjongster grietenij Stellingwerf Westeinde. Wat ik troch flitich hjir en dr te ynformearen oer him gewaar wurde koe, is dat er in onbetsjuttend en idel keareltsje wie, dy't der foar in omstipper fiersten te kreas byrn, meast yn in pak hand made by de masterskroar Tsjeard fan Ate' Ruth. Neffens guon moat er seldsume eigenwiis west ha, mar neffens oare ynformanten hie er tsonderlike kwaliteiten en wie er in krative knaap, belzen en beskreaun, dy't it nij betinke koe. Wer oaren neame him drtsjinoer in neibauwer sonder eigen ideen. De iene beskriuwt him as beskieden en uterst manierlik, de oare makket der gns in beesteboel fan en neamt him 'in bretalen hont', 'glpsk as in kat' en 'gld as in iel'. 'Stnfst fan aard', seit de ien, 'hinne en wer as it waar' de oar. 'Warber, fan moarns ier ont jns let yn 't spier' stiet tsjin 'leaver kld as wurch' oer. Ien ynformant siteart t in rapport fan de groot-majoor Kanne t 1938 oer 'genoemde korporaal Wybenga, J.': Onbetrouber, gnobberich, ligerich, lui en benammen frousk. De frage is fansels hoe't sa'n ynformant oan sa'n sitaat t in ld militr rapport komt.
De inkeling dy't der mear fan witte wol, sil gjin ddlikheid oer dy en oare fragen oangeande 'genoemde Wybenga, J.' krije kinne, foardat myn dokumintre ferhaal
Ofskie fan Apollo op it FLMD rieplachte wurde kin. Mar dat kin noch wol efkes duorje.

Boppesteande waard op 9 maart 1987 tsprutsen troch Jan Wybenga (1917-1994) by de iepening fan de tentoanstelling Byldzjende skriuwers / dichtsjende keunstners yn it Frysk Letterkundich Museum en Dokumintaasjesintrum yn Ljouwert. It drby neamde 'dokumintre ferhaal' Ofskie fan Apollo kaam lykwols net ree, omdat him net wat mear tiid fan libjen gund waard. Gjin opfolger fan it frijwat onderwurdearre proazaboek Moai waar en lange dagen dus. Of dochs?

Goaitsen van der Vliet, tjouwer om utens, sammele it beskikbere materiaal neffens de winsk fan de auteur onder de titel It hs en skreau der in ynlieding en in wiidweidige ferantwurding by.
It is net allinne fanwegen de oarspronklikens en de unike styl fan Jan Wybenga dat dit sa'n bysonder gehiel wurden is. Just troch it net folslein wzen fan guon stikken krijt men ek in aardich byld fan syn wurkwize. Dit makket It hs / en oar neilitten wurk ta in like lsber as nijsgjirrich literr-histoarys dokumint.
 


Ynlieding

By it tarieden fan syn lste bondel fersen Grien en koaningsblau (1993), brocht Jan Wybenga my op 'e hichte fan syn plannen en wurksumheden foar in nij proazaboek. It moast de opfolger wurde fan Moai waar en lange dagen (1981), dat yn min of mear autobiografyske stikken it tiidrek fan syn jeugd tusken 1917 en 1939 beslacht.
Yn it noch te ferskinen boek soene episoaden t syn libben tusken 1935 en 1991 oan 'e oarder komme moatte. Drta woe er guon earder publisearre stikken op 'e nij besjen en moasten oare stikken oanfold of noch skreaun wurde. De wurktitel wie ynearsten De dei lkt nei de jn, letter waard it De/In dei wol in jn ha, nei in noch te skriuwen titelferhaal oan 'e ein fan it boek.
Yn 1994 lykwols, kaam Jan Wybenga troch sykte amper mear oan skriuwen ta en, omdat er net folle ferdsje mear hie yn it reekommen fan de oarspronklike opset, keas er foar It hs as titelferhaal. Dat wie tenminsten al fierhinne klear. Op de 18e maaie fan dat jier belle er my op mei de fraach oft ik sa gau mooglik foar oerlis nei Grins komme woe, omt er troch in ontstekking yn 'e rjochterearm al trije wike hielendal neat mear t 'e wei sette koe en der ek net folle sicht op ferbettering wie. It boek moast f, mar hy seach it swurk driuwen.
Fuort de oare deis reizge ik nei Grins. Op myn kuier fan it stasjon nei Jan Wybenga syn hs oan de Steenhouwerskade kocht ik in lytse recorder en in pear skjinne cassettes, om s wurkpetear mei op te nimmen en dr te litten. Dy koe er dan, om dochs fierder te kinnen mei it boek, moai hlde as diktearapparaat.
Side foar side nmen wy de steal papieren troch dy't it boek It hs / en oare kollaazjes tmeitsje moast: wat der wie en foaral, wat der net wie. Neffens Jan hie er noch mar in pear produktive wiken noadich om der in akseptabel gehiel fan te meitsjen. Hy soe, as it heal koe, earst in pear steurende gatten opfolje. Ik soe onderwilens lze wat der lei, de minst oersichtlike stikken behoffenje, op 'e computer ynfiere en him dr sa gau mooglik in fdruk fan stjoere, as printkladde en as oantrn om de moedfearren foaral net hingje te litten.
Twa wike letter rekke Jan Wybenga wer nei it sikenhs. Op de 28e juny km er ths te ferstjerren.

Dit boek koe dus noait mear wurde wat it oarspronklik wze soe. Lykwols haw ik besletten om it wrldkundich te meitsjen yn dizze foarm, omdat Jan Wybenga sels graach dien wurk makke hie, en, al sei er dat net mei safolle wurden, omdat er fan dat oangeande ek wol wat op my rekkene.

By de tarieding haw ik safolle mooglik tekstmateriaal fan de auteur sels brkt: eardere publikaasjes, typoskripten, oantekeningen en tspraken t s petear fan de 19e maaie 1994. Ik ha yn gjin inkeld gefal besocht ontbrekkende stikken sels te skriuwen yn de geast fan Jan Wybenga. Wol moast ik gauris in persoanlike kar meitsje t ferskillende formulearrings, of fragminten oanpasse om se better op inoar oanslute te litten. Drby haw ik stribbe nei konsistent perspektyf, wurdgebrk en stavering.
Hjir en dr yn 'e tekst steane, oanjn mei rjochte heaken, redaksjonele tafoegings. [..] betsjut dat der wat weilitten is, in net nei te kommen stikje hnskrift bygelyks.
Yn de Ferantwurding achteryn gean ik fierder yn op myn boarnen en wurkwize.

Behalven de trije net foltge haadstikken fan It hs is der noch wat Oar neilitten wurk opnm yn dizze tjefte: it begjin fan De Cotton fan de Amerikaan, in iere frysktalige skets en it noch net earder bondele alderlste fers fan Jan Wybenga.

Wat der fierder noch as 'neilitten wurk' yn 'e beneaming komme kinne soe, liket my op it earste gesicht net gaadlik foar publikaasje yn dit ferbn, want wat Jan Wybenga behalven pozij en proaza ek omraak meitsje koe, wie regaad. It iennichste wat er sa te sjen bewarre oan hnskriften wiene oantekens en fragminten dy't er letter faaks nochris brke koe. Op in pear tsonderingen nei is sa al it foarwurk foar syn publikaasjes yn 'e papierkoer bedarre. Hy woe net dat literre sneupers syn gongen as dichter of proazaskriuwer neiride koenen, it iennichste wat telde wie de einslutende tekst.

Benammen oer wat no krekt feit en wat fiksje is yn syn wurk, liet Jan Wybenga him net graach t. Hy brkte altyd wol safolle autobiografyske en histoaryske gegevens dat alles wier bard liket te wzen. Yn syn treflike stik De mishipte biograaf (Jan Wybenga-nmer, Hjir 1992-4/5) hat Jarich Hoekstra oantoand hoe't Moai waar en lange dagen folle mear is as de 'keale' autobiografy dr't guon besprekkers it foar oansjoen ha.
Dat ek It hs folle mear ynhat - of ynhn hie as de skriuwer dien wurk meitsje kind hie - waard my nochris ddlik doe't ik fan 't simmer op 'n paad wie om foar dit boek in foto fan it hs te meitsjen. Sijke Wybenga-Post hie my sein dat it op de hoeke fan de Easterstreek by de tsjerke stie. Dr fn ik de lde pastorije dy't Jan Wybenga my yn in boek oer Noardwld alris oantsjut hie, as soe dat it hs t syn te ferskinen boek wze. Dat hs foldie lykwols mar oan in pear fan de beskriuwings yn it ferhaal, lykas 'der sit in bste klampe hout oan en it stiet onder de kastanjebeammen'. Wat my benammen net noaske wie de fstn tusken dyk en foardoar, in mearfld fan de 3 m 34 t it part Onderweis nei de foardoar. Doe't ik Sijke hjiroer belle die bliken dat sy Jan syn bertehs op 'e hoeke fan 'e Easterstreek bedoeld hie. Nee, it soe gean om it hs dr't 'de feearts' Andries de Boer wenne hie, in ein fierderop oan deselde kant fan de Easterstreek.
Mar in wike letter koe ik ek dr gjin hs fine dat my gench oan de beskriuwings foldie. In ld arbeider dy't ik der nei frege koe my aldergeloks fierder helpe. Behalven in prachtige anekdoate oer de feedokter - hy hie in kear mei in slok tefolle op salve oan in deade ko strike wollen - krige ik te hearren wr't dy wenne hie.
Easterstreek nmer 38 wie yndie in opfallend lnhs mei mnske dakkapellen, mar der wie gjin sprake fan in plat dak as yn it Petear mei Oolde Haans, en de foardoar siet in hiel ein fan 'e dyk oan de sydkant. Doe't ik oanbelle seach ik nst de foardoar de earste stien: Tiny de Boer 1925. Ik wie waarm. De bewenners koenen my fertelle dat Andries de Boer der wenne hie oan syn dea yn 1944 ta. Dus gjin master, gjin Bataaf, gjin Piet Idsardy, lykas it ferhaal ha wol. Der hiene al dy jierren oars net as feedokters wenne. Mar fan De Boer wisten se ek dat dy earst in oar hs oan 'e Streek hn hie. Sa km ik lang om let by nmer 123.
It hs wie lytser as ik my foarsteld hie, mar it koe net misse: oan 'e dyk it lde izeren hek ('ynswart mei kreas fergulde punten') tusken twa nije peallen, de pear stappen nei de foardoar en it platte dak. Dit wie it hs. Doe't ik letter part 1.2.1 oan dit boek tafoege like alles prachtich gear te fallen: 'Foar (...) dy grouwe feearts, waard 'de villa' te behindich. Hy liet troch s heit in gruttere sette, in echten ien, neffens de lste moade yn lnhuzen.' Dat hie dus yn 1925 syn beslach krigen.
Mar noch wer letter km ik yn Grins op 'e kofje: Easterstreek nmer 123 wie ek it hs dr't de twaling wenne dy't Jan Wybenga neffens eigen sizzen om 1938 hinne yn it foarbyfytsen neiroppen hie: 'Ku'j niks zegn, eignwieze!' Sterker nog: ien helte fan dy twaling wie Sijke Post, de faam dr't er tsien jier letter mei troude.
Dus dochs gjin master, gjin Bataaf, gjin Piet Idsardy? Yn It hs is blykber alles mooglik.

Goaitsen van der Vliet
 


Haadstik 3 - De stjer fan Utah (fragmint)

3.1

In smoarch oeraltsje oan, de tfen poetskatoen ta de bsen t, sa liet Jean de houten kneppel oan de hege giele Shellpomp hinne en wer gean. Yn it iene gls foar him riisde de benzine trou omheech, wylst it oare leechrn yn de tank fan in Citron 15.
Doe't de slange wer hong, bgde er him oer de amer nst de pomp, knypte de spns t en fage oer it fan skjinnens glimmende foarrt fan de auto. Troch it swit fan syn ynspanning wiene de glzen fan syn stielen briltsje beslein rekke. It frommis nst de auto sloech er earst wat better acht doe't se frege: -Sjochst net wa't ik bin?
Oer de amer bgd dikere er troch de bewazeme linzen nei har omheech. Sa besjoen eage se oergrut.
-Wy ha op deselde skoalle west, sei se.
Hy joech him oerein. Elk oan in kant fan de glimmende auto stiene se tsjin elkoar oer. Hy fage treuzeljend mei de learen lape oer it blauwe dak. Se wachte goedgeunstich glimkjend f. In moai frommis. In reade madonna.
-Do bist Martsen Swart, sei er hommels. -Do kinst sa slingerboartsje!
-Witst it noch! Do hiest sa'n healwize namme, Jean of sa.
Dat Jean spruts se stadich t, as wie se benaud om de tonge te brekken oer sa'n boersk obstakel.
-Sa hjit ik noch, sei er foldien. -Mar sis mar Jeen. Dat dogge der mear.
Se gniisde. -Hoe is 't godsmogelik! Lang en meager bist ek noch en do hast ek noch sa'n idioat briltsje op.
Om dat punt fan krityk wei te moffeljen, sette er de bril hastich f en stuts him yn it boppebske fan syn oeraltsje. Mar hy fielde him yn syn smoarge ferklaaiing dochs noch onbehelperich. Benammen omdat yn Martsen har ljochte simmerjurk alles sa kreas teplak siet. Foar safier't er dat sonder bril noch neikomme koe.
-Is dy auto fan dy?
-Nee. Dy is fan myn sweager, Sander Ekkelboom. Kenst him wol, de oannimmer. Hy hat wurk yn Frankryk. Sa komt er der oan. Sjochst se hjir hast noch nerges.
-En sa'n gloednije wein jout er dy samar mei!
-Sonder my kin de man him yn Frankryk net sa goed rde, Zjaan! Hjir is dyn jild, feint.
Hy naam it jild fan har oan, sonder it earste foarskrift foar benzinetapers acht te slaan: tel nei watst ynbarst.
-As ik it oan tiid ha, wol ik wolris mei dy prate, rp se achter it stjoer wei. -Kinst moarntejn nei achten net ris lnskomme. Dan pas ik op de bern fan Sander en dy. Joei!
Wylst er noch heal ferbjustere mei it jild yn 'e hn stie, skuorde se de dyk nei it doarp del.
-Jezus, Maria! Yn ien klap wurd ik gek op dat frommis en se freget my!
Mei syn filmheldestap trde Jean de garaazje yn. Doe't er mei hoekige hntaasten it jild yn 'e kassa opburch, seach er dat se him in stoer te min jn hie. It kring! Mar se hie har goed besjen litten, tocht er goedwillich, doe't er by 't finster stie en de bril skjinfage mei potskatoen.

De iere simmerjn wie sa't er wze moast, waarm en helder. Oer de dyk leine, sa fier't men sjen koe, de greiden, helder of donker grien, soms spikkele mei it swart fan weidzjende kij. Hjir en dr stie in beam, heech en rank, of in rychje wylgestobben by in sleat lns, mar meast wie it leechhout, grutte plakken strewel dy't as wetterpuollen yn 'e sinne blonken. In spjirrebosk yn 'e fierte tekene skerp en donker yn dizich blau.
Oeren lyn al hie it ljocht him yn de lichte deljn. By onderfining wist er hoe't onder it geweld fan de sinne it fjild yn 'e ss lei; fol fan yn helderheid ferburgen dea, mar tagelyk optillend fan libben. Yn de gleone, ile atmosfeer waarden de siken jin omtrint benommen. Men krige in gefoel fan benearing, dy't net t it lnskip fuortkaam, mar t jinsels. It wie jins eigen eangst dy't him oppenearre.

Dy opstiging fan benaudens hie er besocht te beswarren mei in skilderij: de swarte wjirm fan it onbehagen knaagjend om in brol fan felle kleuren. Aardich, mar dat men jins eigen sloppe ellinde sa yn byld brocht, woe sizze dat men belies joech foar de macht fan de natuer.
Syn heit, dy't in skalk each hie op dit terapeutys skilderjen, hie him noait lytsman meitsje litten troch sokke sentiminten. Dy naam as jonge sokke wylde kriten gewoan foar himsels yn beslach. En noch jierren letter swetste er foldien oer syn aaisykjen, pols7springen, fiskjen, silen mei in gammele skou. In floed fan ferhalen. Ja, sa'n man hie ferset yn him. Dy liet him net ferbjusterje troch wat skril ljocht op wetter, gers en blden. Dy wist al jong dat de ierde oan gewante knapen as himsels jn wie om te brken. Dat dy helle t sa'n healwylde krite onbekommere wat der yn siet: aaien, fleis of fisk. Dy helle mear t it frije fjild as onnutte plaatsjes.

Yn de baas syn stoel, mei de fuotten op it buro, joech er him del, en fiske nei wat bryk skermesearjen in rn buske sigretten t in laad. Op it etiket stie yn in wite rdingsboei PLAYER'S NAVY CUT. Yn it iepen rntsje drtusken farden twa lderwetse skipkes en wie ek it froede kopke fan in snoar- en burdsjedragende matroas te sjen. Op syn pet sonder klep stie HERO. Sa koe men daliks sjen wat syn funksje by de marine wie.
Jean krige in stik papier en tekene each yn each mei de held op it buske yn in pear halen in `Selsportret as seeman'. Hy begn mei it briltsje, de grutte rne glzen. It kopke dromhinne wer te jaan, gong him like maklik f as it setten fan in hantekening. By it opskrift foar op de baret wifke er tusken ARISTO en ANARCHO. It waard it lste, ek al wie 't wat oerdreaun. Miskien wie er sa froed wol as dy matroas op it etiket.

Nei syn fiasko op skoalle, sitten bliuwe, hie syn heit it him goed yndruid: -Do bist in oerkommeling, in blastige omstipper, dy't it slt yn 'e jirpels noch net fertsjinje kin. Do kinst gjin sizzen ha en de hannen steane dy dwersferkeard foar elke minsklike wurksumheid!
En mear fan sok praat. Oerdreaun fansels, mar wol effektyf, want sont hie er him dimmen deljn, en stadich en sekuer oanpield. Sels oan de pomp die er syn bst.
Hy frommele it tekeninkje yn inoar en smiet it propke yn de papierkoer. Op de klok drboppe seach er dat it tsien oer snen wie. Noch gjin kertier lyn wie Martsen Swart wer opdkt as in kreas read frommis, yn in gloednije blauwe Citron. En se noade de oerkommeling. Se sei: -Kom moarntejn mar ris lns.

De skoalle dr't er mei har op west hie, wie de lde doarpsskoalle yn N. Dr lieten de bern fan de heechste klassen mekoar bytiden yn in lange rige oer it skoalleplein swiere, hjerstmis meast, by rzich waar. By dat slingerboartsjen krige men djip t 'e mage wei in opstiging fan benaudens, dy't dan wer plesierich by de rchbonke del prikele. Dy't lst wie, moast soms fiks spurte om it op fuotten te hlden.
Op in middei stie er nei it swaaien te sjen. De lste, in fanke, koe it net langer hlde en fleach tsjin him oan. Beide kwakten se yn it grint. Sy like btenwesten, it reade ponyhier flak op de tichte eagen. Hy hie hannen en knibbels iepen, in bde foar de holle en wie heal yn 'e ss.
Der kaam in juffer oanrinnen mei in EHBO-doaze. Mar it fanke lake al wer, wyt en net fan herten. It bloed op syn hannen en knibbels waard net achtslein: sonder fierder freegjen gong de juffer wer yn skoalle.
Doe begn dy reade ponykop, dy Martsen Swart, sa redenryk te skellen, dat it him alhiel ferbjustere: -Do stomme, sleauwe, eigenwize brillejoad! Kinst net t dyn skilige eagen sjen! Wrom fljochsto samar tsjin my oan...
It wie it earste en lste dat se yn de mienskiplike skoallejierren tsjin him sein hie.
It alderlste nijs dat er nei it ferfarren nei W. sa'n seis jier lyn, oer syn eardere wenplak, it sondige N. heard hie, kaam by syn freon Jochem Reinsbergen wei, dy't noch yn dat doarp tahlde en him onder de lieding fan Sir John, in healwize t it onderwiis weipeste learaar, talei op Ingelske taal en literatuer. Yn N. leine se, neffens Jochem, mei hiele kloften, en goed rch, te frijen op it sportterrein en yn de Evetille, in stik wyldln achter de buorren. Mar gjin wurd oer Martsen Swart.

Op 'e dyk le in klakson. Jean kipe troch it rt. By de pomp stie in moterrider drok te winken, sa'n kneukelhouwer fan de mts, mei in sels oplape Rudge. Mei wa mocht dy wol in fspraak ha dat er sa hastich wie. Foardat er ien drip krige, dy hufter, moast er de sinten sjen litte.
Jean krige de kaaien fan it buro. Stadich trape er nei de pomp om syn nederich wurk te ferfetsjen.
 


Ferantwurding

By haadstik 1

In eardere ferzje fan it titelhaadstik It hs (episoade 1971-1972) is publisearre onder de titel nderweis nei de foardoar yn Alternatyf 1971-4 (diel 1), 1972-1 (diel 2) en 1972-2 (diel 3, by de ynhldsopjefte oantsjut as diel 4) en onder de titel it hs yn Alternatyf 1972-3 (ien: foarwurk), 1972-5 (ien: foarwurk (twa)) en 1973-1 (ien: foarwurk (trije)).
Foar in nije publikaasje yn boekfoarm hie Jan Wybenga it meastepart hjirfan al oanpast of op 'e nij skreaun.
Fan de trije stikken dy't misse (1.2, 1.6 en 1.8) binne koarte gearfettings beskikber en yn skeanprint opnaam.

Der binne twa nije typoskripten fan diel 1.0, it petear mei Grutte Aet P. oer de K.P., dat - folle koarter - as Petear mei de greate Aert X. te finen is yn Alternatyf 1972-1. Fansels is it nijste typoskript hjir brkt foar publikaasje.
Ien wichtige rigel, dy't ek yn it ldere typoskript foarkomt, is letter mei potlead tafoege troch de auteur: 'Literatuer begjint dr't it anekdoatise ophldt.' Iksels ha de datearring 'begjin maaie '71' en de kursivearring fan 'kreative potinsje' oernaam t de eardere ferzje.

It typoskript fan diel 1.1, dat begjint mei Pyt, de dryste dker yn 'e dea en dr't wat biten en brokken fan werom te finen binne yn Alternatyf 1972-1, bestiet t in nij part fan fjouwer siden en in lder stik fan goed twa siden mei tal fan min te lzen ferbetterings mei potlead en swarte balpinne. Ek de alderlste rigel is mei de hn tafoege, hastich sa't it liket, mei blauwe balpinne.

Diel 1.2 hie neffens Jan Wybenga noch hielendal op 'e nij skreaun wurde moatten. Omdat yn dit stik neffens de gearfetting ek oantinkens oan de eardere bewenners fan it hs (de feearts, de master en De Bataaf) komme soenen, haw ik op dit plak onder nmer 1.2.1 de tekst fan in passend typoskript ynlaske. It is in ferkoarte ferzje fan de earste fiif siden fan nderweis nei de foardoar (1) dat yn Alternatyf 1971-4 te finen is. De titel dy't der boppe stie, De spegels fan Tsjirkje, is trochhelle mei deselde pinne dr't ek ferbetteringen yn 'e tekst mei oanbrocht binne. Fan de earste oardel side bestiet ek noch in ldere ferzje mei oare ferbetteringen. Op in pear plakken haw ik dy tekst foar kar nm.
Mooglik hat de skriuwer dit typoskript by de tariedingen fan de nije opset fan It hs oer de kop sjoen en hat it drom by s wurkoerlis net oan 'e oarder west. It is hjir hielendal opnaam.
Fan de oerbliuwende trije siden fan deselde Alternatyf-flevering haw ik inkeld de slot-allinea brkt. Al it oare oer de master like my minder ta de saak. Ek dryn figurearret Tije Flytflaat, dy't as 'ferneamd streuper en fjochtersbaas' al bekend wie t Moai waar en lange dagen (side 46).
Onder nmer 1.2.2 stiet in seleksje t de earste fjouwer siden fan nderweis nei de foardoar (2) t Alternatyf 1972-1. Ek dit binne fragminten dy't wat tafoegje oan de skiednis fan it hs en syn bewenners. Al it oare t dizze Alternatyf-flevering is troch de skriuwer trochskrast of ferarbeide yn oare dielen (1.0 en 1.1).

Foar diel 1.3, dat eins Fjouwerjend onderweis nei de foardoar hjitte moast, koe ik wer gebrk meitsje fan in nij typoskript mei in soad trochhellings en oanpassings.
Eardere ferzjes fan de ferskillende stikjes (strofen) binne werom te finen yn Alternatyf 1972-2.
Oan Jan Wybenga syn fersyk om der nei eigen ynsjoch mar fjouwerrigels fan te meitsjen haw ik net foldien, dat sadwaande is de titel gewoan Onderweis nei de foardoar wurden.

Foar it lange diel 1.4 ha kopyen fan it hs ien: foarwurk t Alternatyf 1972-3 en 1972-5 mei ferbetterings troch de auteur de basis foarme. Wr't dat noadich wie haw ik rigels oerbrocht yn 'e notiid.
De lste allinea oer Oolde Haans yn De Ni-je Weme komt t in nij typoskript mei in protte min te lzen oanfollings dat ek it folsleine diel 1.5 Petear mei Oolde Haans befettet. Dit petear is, fsjoen fan de Fryske ferbinende teksten, optekene yn in Stellingwerver taalvariant, dus 'ae' moat tsprutsen wurde as '', en 'ao' as ''. Jan Wybenga hat yn syn bondel Easterstreek (side 12) in twatalige ballade oan de ld-timmerman wijd.

Ek diel 1.6 hie neffens Jan Wybenga noch hielendal op 'e nij skreaun wurde moatten. Yn Alternatyf 1973-1 mei it hs ien: foarwurk (trije), fynt men lykwols in beskriuwing fan de twade moeting mei Afaia dr't dit diel neffens de gearfetting fan de skriuwer mei begjinne moast. Dy beskriuwing is hjir opnaam, mar drmei is diel 1.6 noch net folslein, fansels.

Foar diel 1.7 hat in kopy fan (fjouwerjend) nderweis nei de foardoar (3) t Alternatyf 1972-2 mei ferbetterings troch de auteur de basis foarme.
Opnaam binne hjir allinne de stikjes dy't onder de titel Petearen mei in urnbewenner passe en net al oars brkt binne.

Ta beslt, foar de sneupers: argyfondersyk troch Jurjen Bakker fan Wolvegea hat twiisd dat fan de figuranten t It hs allinne 'de feearts' wis ek yn 't echt wenne hat yn wat hjoeddedei Easterstreek 123 is. Gjin spoar fan 'de Bataaf' en Pyt Idsardy. Ek net fan 'de rstende hoer 't Hondtien', want it hs waard om 1910 hinne (as nmer 234 Wijk A) set foar keapman Andries Brantsma. Letter wenne der in keapman Sytze Johannes Greidanus yn, drnei feedokter Andries de Boer, en fan 1926 f skoalmaster Steven van Loon. Yn 1938 kamen Wilt Post en Trijntje Beun (de lettere skoanlden fan Jan Wybenga) der mei de bern te wenjen.
En 'de grutte master' dan? Neffens Jan Wybenga yn Hjir 1992-4/5 (side 29) wie net Steven van Loon, mar master Roders it haad fan 'e doarpsskoalle fan Noardwld dr't er yn 'e heechste klassen sa'n protte fan leard hat.

By haadstik 2

De spegels fan Tsjirkje (episoade 18 july 1937), is basearre op de stikken dy't onder de titel It hs (twa: brief t de foarkeamer) publisearre waarden yn Alternatyf 1973-1, 1973-2 (fuortsetting), 1973-3/4 (twade fuortsetting), 1973-6 (tredde fuortsetting) en 1974-3/4 (fjirde fuortsetting).

De earste beide fleveringen yn Alternatyf, en de earste oardel en de fjirde side fan de tredde flevering mei monologen fan Pyt en Peppeling (in figuer dr't de Easterwldster kranteman en stientsjesiker H.J. Popping model foar stie), waarden letter omwurke yn in nij typoskript.
Ut alle oantekens dy't dr mei de jierren oan tafoege binne docht bliken dat ek dat noch net de definitive tekst wie. Sa is bygelyks in nije ferzje fan Pyt syn teory oer it bgjen fan de beammen oer de dyk trochskrast sonder dat alternativen en oergongen oanjn wurde. Ek omdat dit stik net botte funksjoneel liket te wzen yn it gehiel, is it weilitten. In priuwke: 'De beammen oan de Fryske diken steane noch krom fan it bgen foar de hearen.' Wol opnaam is hjir in koarte mar nijsgjirrige tekst dy't de skriuwer neffens in foar my ynearsten onbegripelike oantekening yn de marzje fan side 4 fan it typoskript ('4a Mei tinne oalyferve') de ik-persoan noch tinke of sizze litte woe. Tusken de papieren fn ik in typte allinea yn de lde stavering dy't sa begjint en mei potlead nmere is as 4a.
In noch nijere ferzje fan de earste side krige as titel It lst fan 'e dagen mei en is mei de hn foar in part omset yn 'e notiid. Omdat alle oare boarnen foar dit haadstik yn de doetiid steane en in folsleine omsetting yn 'e notiid in protte feroarings yn 'e tekst fereaskje soe (net allinne fan de tiidwurden), haw ik alles mar yn de doetiid litten.

Fan it oare ha kopyen fan de Alternatyf-fleveringen de basis foarme. Yn it earste part drfan binne mei de hn noch tal fan ferbetterings oanbrocht, de lste beide lykje amper op 'e nij besjoen te wzen.
Op fersyk fan de auteur binne alle stikjes rjochte oan syn alter ego, de honorabele Yab Eng Wajn, der t skreaun.

Jan Wybenga: 'Tsjirkje stiet foar Circe, de frou dr't Odysseus by telne kaam. Ik tink dat it hast helendal klear is. It is in soarte fan kollaazje. Allinne it slot moat noch skreaun wurde. Pyt en hy krije spul en ferdwine yn it tsjuster. Dat is de ein fan it ferhaal.'
It eigenaardige is no dat sa'n gong fan saken al beskreaun is yn de lst publisearre flevering: tsjin 'e jn, as Pyt en hy oerfallen binne troch in swiere tongerbui en beskl fn ha yn in smoarch ld hok, reitsje se slaande deilis. As hy nei in foltreffer wer ta himsels komt, is Pyt ferdwn en moat er syn eigen paad yn it tsjuster sjen te finen. Mar dat is noch lang net de ein fan it ferhaal. Hy komt teinlik yn in tsjerkje telne en onder de preek dy't er dr oanheart, sjocht er Tsjirkje wer, it frommis dat er earder yn de jachtweide fan De Hubbeling seach. De oankundige mar noait ferskynde seisde en lste flevering soe dan noch folgje moatte.
In kladsje mei it opskrift 'Slot fan De spegels fan Tsjirkje' jout ek in gns oare lzing: 'Oan de stamtafel sjocht er nei Tsjirkje. De skilder Skuilenburch seit dat se ryk is. De fint dy't by har sit is in freon fan Diana. Diana giet mei Pyt mei en ferliest it. Se is lulk. Hy sjocht wat foar in pyst se is. Hy rydt mei Tsjirkje yn 'e auto nei har hs. Dr sjocht er nei har en himsels yn 'e spegel. Tsjirkje bringt him: jnlnskip. Hy hat gjin ferlet fan Pyt of Diana, hy rdt him sels wol. As er weromkomt by Pyt docht dy krekt oft der neat te rden wie. Pyt giet ommers nei Ingeln, hy hat by de famkes T. west. Diana stelt neat foar - foar in yntellektueel.'
De rigel dy't it ferhaal beslute moast, is nei alle gedachten in antwurd op in fraach fan Pyt nei wat er by Tsjirkje theefd hat: '-Och, einliks neat. Se hat it hs fol spegels.'
No is it fansels ek mooglik dat Jan Wybenga him yn s registrearre petear wat de ein fan it ferhaal oangiet fersinde, trochdat er it oersjoch net rjocht mear hie. Moannen fan sykte hienen har spoaren neilitten, en it wie te fernimmen dat it skerpste der by him wat f wie.

By haadstik 3

De grntekst foar De stjer fan Utah (episoade simmer 1935), stiet op in stealtsje trochslaggen mei de titel De magy fan grutte Martsen. Nei trettsjin foltypte siden hldt it ferhaal yn de ik-foarm samar op. Fan it oarspronklike typoskript binne siden ferknipt en brkt om feroarings yn oan te bringen.
Fan it begjin fan it ferhaal binne noch twa lettere ferzjes yn de hy-foarm. De earste is yn 'e doetiid en draacht boppe De stjer fan Utah noch in lde boektitel, Ofskie fan Apollo, dy't troch de auteur trochstreke is en foarsjoen fan in fermanning oan syn eigen adres: 'Gedichten skriuwe! Silst wol wizer wze! Sels do!'
De meast resinte ferzje fan it begjin is skreaun yn 'e notiid, noch koarter om 'e hoeke en nmere mei in ien.
Ik ha teinlik keazen foar de hy-foarm t de beide lste ferzjes en de doetiid dr't alles tsein de aldernijste ferzje yn steld is.

Fan it ontbrekkende slot binne inkeld wat losse oantekens bewarre bleaun. Jan Wybenga: 'It lste stik is fuortrekke. Ik wit net wr't it bedarre is. Dryn giet er mei Martsen nei har beppe, en dan giet Martsen nei Amearika. Sa'n trije, fjouwer siden, dy moatte op 'e nij skreaun wurde. It kin miskyn ek wol mei ien side ta. As der mar in abrupt mar akseptabel slot oan komt.'
Oer dat abrubte slot kin net folle misbegryp wze as men de oantekens fan de skriuwer der op neisjocht. Twa kear kin men lze hoe't Martsen it tmeitsje sil: '-Ik ha 't sa drok, ik kin dy der gewoan net mear by ha.'

Ut oantekens foar it ontbrekkende part fan it petear mei Martsen har beppe docht bliken dat se kofje mei geitemolke drinke en oer lde en nije tiden prate.
Ien rigel fan dy oantekens bringt jin it lste part fan it haadstik Slim efterhldend en sleau yn it oare proazaboek Moai waar en lange dagen yn it sin: 'Heit wie in aardige man, mar slim eigenwiis, en 't is him by de hannen om't f brutsen.'
Yn in oare tspraak fan de beppe is de administrateur en dialektman Hns Daalhuzen t De spegels fan Tsjirkje te werkennen: '-Jimme heit hat hjir ris west mei dy Haans D., de earmmaster. Dy tekene elk wurd op dat ik sei.' Deselde Haans D. of Haans Liger komt yn Moai waar en lange dagen (side 37 en fierder) wiidweidich oan 'e oarder. Yn oantekeningen fynt men ek de namme Haans Das.

De titel De stjer fan Utah soe slaan kinne op in part fan de flage dy't op Martsen har bd leit. Yn lde oantekeningen mei it opskrift Ballade fan greate M. fynt men fan dat oangeande: 'Se gyng neist him lizzen. Hy wie yn in mum t 'e klean. Op de Amerikaanske flage. M. is ien momint waarm en willich. De stjer fan Californi.'

Dit haadstik hat in lange foarskiednis. Oarspronkelik hiene ek noch hiel oare stikken der diel fan tmeitsje sild. Sa binne der ek noch typoskripten fan in kolleezje teesetten troch de reuzinne (Martsen har suster), in Nederlnstalige, filmskript-achtige beskriuwing fan In interview (mei de reuzinne) dat trint op in wylde frijpartij, en oantekens foar stikken oer Martsen har freondinne Joke, en foar in SF-achtich ferhaal oer grutte skippen dy't onder kommando fan reuzinnen steane.
In petear mei Jochem Reinsbergen - ek bekend t it haadstik It hs en it boek Moai waar en lange dagen (side 40 en fierder) - hie ynearsten it gehiel flute sild.

By wat der net is

Lykas yn 'e ynlieding al sein, hie dit boek yn earste opset einigje sild mei in oar titelferhaal. Yn lde skema's fynt men (ek as boektitels) Ofskie fan Apollo en Yn it lst fan de dagen (episoade 1982-1991). Jan Wybenga hjiroer: 'Ik wit net hoe't it komt, mar ta beslt soe ik noch graach in ferhaal skriuwe wolle oer in heel nuver frommis, dat yn in doarp as de Berkeap wennet en kommintaar op de dingen dr jout. Dat soe dan wurde moatte: De dei wol in jn ha.'

Yn lde oantekens fynt men ek plannen foar oare ferhalen dy't, foar safier't ik dat neigean kin, der net (mear) binne, bygelyks De linige fingers fan Juffer Andelei (of Bydelei, of Postma, episoade 1929), De reis nei Piter Findelier (1936), In dwerse skerpskutter (tsjinsttiid 1938) en Venus oan de Tynje (1946).

By oar neilitten wurk

De Cotton fan de Amerikaan (episoade augustus 1937)

Jan Wybenga op de 19e maaie 1994: 'Dan ha'k noch in heel mooi ferhaal, De Cotton fan de Amerikaan, mar dr bin mar in pear siden fan oer. Ik hie it skreaun, mar it stie my net oan. Doe bin 'k op 'e nij begn en der wer yn hingjen bleaun. Twa jonges sette op in lde bthssolder in moter yn mekoar, in Cotton. De haadfiguer komt oarspronklik t Amearika en hat sa'n pak oan mei fan dy wide broeksboksen, dy hiene se doe in soad, smel om 'e mul, en grutte revers. Oan 'e ein rydt er him dea.'

It bewarre bleaune fragmint is opnm, omdat it moai oanslt op it earste part fan De stjer fan Utah. Beide stikken referearje oan it wurk fan haadpersoan Jean yn de garaazje fan 'de majoar' Theo Meiers, ek bekend t Moai waar en lange dagen (side 67 en fierder), en wurde yn in lde opset foar It hs tegearre as ien haadstik opfierd.

De hjir publisearre tekst is opboud t in ferbettere earste side en de twade side fan in ldere ferzje dy't oergiet yn de lste pear rigels fan in noch ldere ferzje. Omdat it stik dr healwei de side einiget mei wat hnskreaune oantekens en alternativen foar de titel (lykas Cotton blues en It lijen mei de Cotton), kin men jin ffreegje oft it troch Jan Wybenga oantsjutte folsleine ferhaal der oait wol west hat.

Itensscne

Dit is nei alle gedachten de earste, of yn alle gefallen ien fan de earste frysktalige sketsen is dy't Jan Wybenga oan it papier tabetroude.
De 'ik' yn it ferhaal is in dochter, mar fierders sitte der autobiografyske eleminten yn dy't ek yn letter wurk te finen binne, lykas it sa meager as in latte wzen fan de haadpersoan.
Utgeande fan dy autobiografyske ynslach liket it my yn de simmer fan 1939 skreaun te wzen doe't de skriuwer noch by syn heit en mem yn Wolvegea wenne en yn Lisse ('in pear oeren yn 'e trein') onder de wapens wie.

CCCXXXVI

Dit is it alderlste fers dat Jan Wybenga makke foar publikaasje, yn 'e maitiid fan 1994. Hy koe it wer net litte. Eins hie er mei De foksejacht (1989) syn oeuvre as dichter al fslute wollen, want op side 55 fan dy bondel kin men lze: 'Ik wol net stjerre, seit er selsfoldien, / ear't ik dit lste fers synjeard ha.'
Mar yn de hjerst fan 1992 krige er wer de geast en km er op 'e lappen mei 'de nmers 312-335 fan Jan Wybenga syn bydrage oan de Fryske pozij'. Dat resultearre yn de bondel
Grien en koaningsblau (1993). Neffens eigen sizzen yn de mei 'T.A.B.' (tabee) ondertekene flaptekst, wie dat syn 'nijsgjirrich fskie fan de Fryske dichtkeunst'.

It 336ste en lste fers ferskynde earder as aparte tjefte onder de titel CCCXXXVI mei in Hollnske oersetting horse commerce as nijjiersgeskink fan De Oare tjouwerij by it begjin fan 1995.

Dat dit fers de neier kommende dea beskriuwt liket my sa klear as de dei. Nijsgjirrich is de oantekening op it earste typoskript:

De muorre fan it wite bankgebou
dat moarn fersinkt yn it ferline
dat al yn it skaad leit fan de nije
apparteminten dy't op 'e tekentafel
noch dreame fan de takomst.

It is my net ddlik oft dit it idee is dr't fers CCCXXXVI t ontstien is ('Oarsom koe ek') of dat der noch mear op kommende wei wie.

Miskyn moatte de echte literatuerwittenskippers en skriftkundigen der marris oer gear.

Goaitsen van der Vliet
 


De Oare tjouwerij, post dou@home.nl
14-10-2015
 

website analytics