>

Albertina Soepboer, It nachtlân/Het nachtland, De Oare útjouwerij, Enschede 1998


Publieksprijs: 12 euro 50 (INL, paperback) of 20 euro (IN2, gebonden in harde kaft)

Bestellingen
Particulieren binnen Nederland kunnen bestellen door overmaking van 12 euro 50 of 20 euro per exemplaar (plus eventueel een vrijwille bijdrage in de verzendkosten) op giro 4611391 van De Oare útjouwerij in Enschede met vermelding van adres en editie INL of IN2. De bestelling komt dan in de bus.
Zie verder onze algemene leveringsvoorwaarden.


Skreaun en útjûn mei stipe fan it Fonds van de Letteren en it Nederlands Literair Produktie- en Vertalingenfonds.

NUGI 310

ISBN 90 71610 46 2 (paperback)
ISBN 90 71610 50 0 (bûne edysje)

Foarmjouwing: Gerhard van Dragt bNO
Skilderij op it omkaft: Herman Tulp, Nachthuis

© 1998 Albertina Soepboer, Grins (Groningen)
Neat út dizze útjefte mei oernaam wurde sûnder skriftlik goedfinen yn 't foar fan de útjouwer.
 



Ynhâld

Flaptekst Fries
Flaptekst Nederlands

De seeskriften
Yn it each fan 'e skiere muontsen - Spoar, Lûd, Teken, Swannefear, Skrift, Neiseeskrift
Wetterstreamen - It brevier, Heech wetter, It wetter ferliest, Leech wetter, It wetter wint, It brevier
De skulp - Noarderstrân, Fynst, Iepening, Hert

De lânskriften
It plak ûnder de bjirken - Woartels, Roekelân, Flearlân, Fierlân, Stadstaal, Underweis, De mearkedrinker
Woestijntaal - It hûs en de beam, Hermans Huis, Yggdrasil

Finisterre
I
Untitled Silence
II
Los Peregrinos, Soidades, A Virxen da Soledade, O Moucho, A Virxen da Barca, Mestre Mateo, Santiago de Compostela
III
Reitdiep

Oantekeningen
Ferantwurding
 



Flaptekst Fries

Dat It nachtlân fan Albertina Soepboer behalven 34 Fryske ek in tsiental Hollânstalige en twa twatalige gedichten befettet, hat alles te krijen mei de thematyk: de betsjutting fan de eigen memmetaal yn de meartalige wrâld fan de jierren njoggentich. Want hoe't men it ek besjocht, de âlde bining tusken taal en lân bestiet net mear. Grinzen falle wei, op allerhanne manieren.

Yn It nachtlân giet in minske op 'e siik nei syn boarnen. Hy hat ferskillende talen by him en komt û.o. op in eilân, yn in stêd en yn in woastyn telâne. De reis giet ek werom yn 'e tiid, nei de eigen bernejierren en nei de Spaanske Midsieuwen. Lang om let einicht de syktocht yn it eigen hûs.

Albertina Soepboer, dy't in protte wurdearring krige foar Gearslach (Frysk en Frij, 1995), De twirre yn 'e tiid (Frysk en Frij, 1997) en De hengstenvrouw (Prometheus, 1997), jout ek yn dizze bysûndere bondel bliken fan har oarspronklike en him fierder ferdjipjend dichterskip.
 



Flaptekst Nederlands

Dat It nachtlân van Albertina Soepboer behalve 34 Friese ook een tiental Nederlandstalige en twee tweetalige gedichten bevat, heeft alles te maken met de thematiek: de betekenis van de eigen moedertaal in de meertalige wereld van de jaren negentig. Want hoe je het ook wendt of keert, de oude binding tussen taal en land bestaat niet meer. Grenzen vallen weg, op allerlei manieren.

In It nachtlân gaat een mens op zoek naar zijn bronnen. Hij heeft verschillende talen bij zich en komt o.a. op een eiland, in een stad en in een woestijn terecht. De reis gaat ook terug in de tijd, naar de eigen kinderjaren en naar de Spaanse Middeleeuwen. Tenslotte eindigt de zoektocht in het eigen huis.

Albertina Soepboer, die veel waardering oogstte voor Gearslach (Frysk en Frij, 1995), De twirre yn 'e tiid (Frysk en Frij, 1997) en De hengstenvrouw (Prometheus, 1997), geeft ook in deze bijzondere bundel blijk van haar oorspronkelijke en zich verder verdiepend dichterschap.
 


Fierlân

Suze nane poppe
Berntsje leit yn 'e groppe
Heit en mem sa fier fan hûs
Kin se net beroppe.

Op 'e fyts mei griene learzens.
Donker ferskynt it lân ûnder my,
in wurdleas teken fan wat ik net
beneame kin. Beide witte wy dat
ik frjemdling bin. Us talen swije.

Wat ik myn taal noch jaan kin,
komt nachts foarby. De mûle fol
mei sitroenfla. Us pake dammet,
ús beppe hinget wask oan linen.
Yn 'e greiden rinne happes om.

It begjint yn 'e rook fan rjappel-
gif. De wurden net mear te finen.
Yn it blikkerjende ljocht fjochtet
in man tsjin syn wynmûnen. Lân
dat weiwurdt ûnder spinreach.

De blauwe stânbyldman swalket
yn 'e fjilden. Ik rop syn namme,
dol mei him de woartel út 'e grûn.
Otter dy't nei bûten streamt. Wy
sprekke net mear yn 'e nowrâld.

Yn it tsjuster leit er trochsichtich
tsjin my oan, jankt as in grize wolf.
Wûne dêr't ik in oare taal op plak.
Lân dat beneamber wurdt. Letter
is it dat wy wer frjemdlingen wurde.
 



Stadstaal (3)

De vermoedens die een stad voortdrijven
als zij de contouren van haar kern bespeurt.
Het is natuurlijk nog altijd hetzelfde schip
dat voorbij vaart, dezelfde brug die opengaat
en dezelfde vrouw die zich koestert. Het zijn
de oude lijnen waarlangs een kaart ontstaat.

Als mijn talen nu spreken, begint het lezen
weer opnieuw. Wij steken de grenzen over,
verkennen de gebieden in duisternis. Daar
te komen waar de kleine straten voortdurend
veranderen en het kind voorbij holt dat
de verleden tijd door zijn ogen laat schijnen.

Mijn haar dat loslaat als ik wrik aan steen,
weiger te geloven aan de grenzen van stad
en op zoek ben naar het kind. De tong proeft
voorzichtig van een andere taal. Het is rug
wat ik voel, ongeschuurd, ruw en weerloos.
Tot ik het lichtere woord in mijn armen sluit.

Er is geen grens aan verlangen. Mijn talen
geven regelmatig adem aan de stad. Ik teken
woorden op de kaart, spel de nieuwe namen.
Op een dag begint het overnieuw. Vrouw
en brug en schip hervinden hun plek in
de vermoedens die een stad voortdrijven.
 



Hermans Huis

Het huis staat hoog in de purperen nacht, losgeweekt
van zijn stadstaal. De lijnen van dit schilderij schuiven
en ze doet de stap naar binnen. Nog klinkt in de verte
de trein als de bel eindelijk op de donkere deur neervalt.

Wy songen yn 'e auto en it wie sneontemiddei
let en de loft skynde út 'en readens en wy rieden by
in âld hûs del en ik seach om noait wer te ferjitten.

Het is de nacht om de ramen te openen, te zinspelen op
de herfst. Alle angstwonden troosten zich nu zachtjes.
Op dit uur trekt ze haar vissenpak aan, grijpt de hark en
zoekt de wortels. Ze beginnen in de taal van omkering.

Ik song yn 'e nacht en it wetter kaam heger en
noch heger en de ierde kealle swier fan 'e stoarm
en ik foel del yn 'e greiden fier fuort fan it hûs.

In de keuken trekt ze de wortels, kookt ze in tot zwarte
aarde. De onverwachte uitkomsten als de stoelen hun
rondedans beginnen, de witte uil op de tafel neerstrijkt
en zijn taal van de openingen en de raadsels spreekt.

Ik siet yn 'e bus en ik song en ik ried by de see-
dyk del en ik seach de karre mei de druven en
de traapjende skonken en it hûs fan allinne wêze.

De hemel kleurt nog dieper als ze de purperwijn vindt,
de geslepen glazen tevoorschijn tovert. In de vensterbank
rolt zich de stilte op. Zij deelt de aarde en het bloed tot
nieuwe taal. Het zal opnieuw spreken in Hermans Huis.
 



Oantekeningen

By De seeskriften

In Brevier is in tije- of gebedeboek foar prysters en kleasterlingen. It wurd slacht op de gebeden sels dy't in fêste yndeling folgje nei dei en oere.

By De lânskriften

De Cuyahoga is in rivier dy't troch de Amerikaanske steat Cleveland streamt. Yn 'e jierren santich wie de rivier sa fersmoarge dat er yn 'e brân fleach.

It skym'rich wiif mei blauwe mouwen komt út in ferske yn Rimen en Teltsjes fan de Bruorren Halbertsma (Osinga, Ljouwert 1993, side 289-290). It twadde kûplet giet sa: 'It Skym'rich wiif komt út de marren, / Ut de swarte wetters op; / Ulen fleane mei-eltsoarren / Troch de loft op har gerop. / Berntsjes, is 't wol te betrouwen, / 't Skym'rich wiif mei blauwe mouwen?' As taljochting stiet der: 'Sa waard de nacht doe ôfbylde as in wiif mei blauwe mouwen; in sjamme om de berntsjes mak te krijen en nei b■d te jeien.'

It sitaat by Roekelân komt út it fan oarsprong Skotse folksferske De twa roeken dat, oerset troch Klaas Bruinsma, te finen is yn Fryslân sjongt (AFUK/Fryske Akademy, Ljouwert 1986).

It sitaat by Flearlân komt út it ferskeboek Dei Sinne fan Jant Visser-Bakker (Fryslân, Grou, jier ûnbekend).

Wite wiven komme yn in soad folksferhalen foar. Yn Friese Mythen en Sagen fan J.P. Wiersma (Van Seijen, Ljouwert 1973, side 103-104) stiet bygelyks: 'De Witte Vrouwen woonden in de heuvels, welke door geen menschenhanden waren gemaakt. Men vertelde, dat deze Witte Vrouwen eenzame wandelaars op nachtelijke wegen overvielen en hen meevoerden naar haar holen. (...) Doch ook wel bewezen de Witte Vrouwen den menschen, die ziek of lijdend waren, uitstekende diensten; zij stonden de kraamvrouwen hulpvaardig bij, brachten bij nacht verdwaalden op den rechten weg en betoonden zich liefderijk jegens goedaardige en eerlijke menschen.'

Hermans Huis is te finen op it omkaft fan dizze bondel, yn de foarm fan in ôfbylding fan it skilderij Nachthuis fan Herman Tulp (oaljeferve op hardboard, 28 by 40 sm). It hûs dat hjir model foar stie, is te finen yn Grins, oan it spoar nei Ljouwert.

Yggdrasil is de libbensbeam út de Skandinavyske mytology. Odin, de ieneagige god fan de dea, de wiisheid en de magy, hong der njoggen dagen op 'e kop yn. Sa fûn er it runeskrift op de grûn ûnder him. Odin koe troch it snijen en tekenjen fan runen de deaden wer libben meitsje.

By Finisterre

Finisterre betsjut 'de ein fan de wrâld'. It is de namme fan in havenplakje yn Galisië, yn it uterste noardwesten fan Spanje. Foar't Amearika op de kaart stie, tochten se dat hjir de wrâld ophold.

Los Peregrinos betsjut 'de pylgers' yn it Spaansk. It ferneamdste en âldste pylgerpaad yn Spanje is it Sint Jakobuspaad dat einiget yn de katedraal fan Santiago de Compostela yn Galisië. Yn dy katedraal lizze de oerbliuwsels fan de apostel Jakobus, fûn yn it jier 813 troch in hearremyt dy't fisioenen hie fan stjerren boppe de heuvels. Sa ûntstie de namme 'Compostela' út it Latynske 'campus stellae' (it fjild fan de stjerren).

Soidades is it Galisyske wurd foar gefoelens fan langstme, ûnwennigens en nostalgy. As 'saudades' komt it ek foar yn it Portugeesk, in taal mei deselde woartels as it Galisysk.

Skulp en stêf binne de herkenningstekens fan in pylger dy't ûnderweis is nei Santiago de Compostela.

A Virxen da Soledade is Galisysk foar 'de Faam fan Iensumens'. It is in stânbyld dat te finen is yn de katedraal fan Santiago de Compostela. De Galisyske skriuwster Rosalía de Castro (1837-1885) sei yn har fers Na Catedral oer dat byld û.o.: 'de moitos anos nos conocemos' (hoefolle jier kenne wy inoar al).
Yn de fersen dy't folgje wurdt it geografyske en poëtyske spoar folge fan dizze twatalige skriuwster, dy't har yn it Galisysk en yn it Spaansk utere. Se wurdt sjoen as ien fan de grutte Spaanske dichters út de 19e ieu.
In oare rigel fan har dy't brûkt is komt út it folgjende fers:

Ben sei que non hai nada
novo embaixo do ceo,
que antes outros pensaron
as cousas que ora eu penso.

O, ik wit skoan, dat der neat
nijs is ûnder de sinne,
dat earen oaren as ik
deselde dingen al tochten.

Beide fragminten komme út de bondel Follas Novas (Nije Blêden). Boppesteande oersetting is fan G.N. Visser, dy't mear fan har poëzij yn it Frysk oerset hat yn Galisyske Sangen (Douwe Kalma Stifting, Ljouwert 1994, side 82).

O Moucho is Galisysk foar 'de ûle'. As basis foar dit fers tsjinnen de folgjende rigels fan Rosalía de Castro út har bondel Cantares Gallegos (Galisyske Sangen):

que o moucho, fita que fita
me aspera naquel penudo;
mais acordéime da Virxe
que sempre conmigo levo;
résolle un Ave-María,

want de ûle, stiif my oansjend,
wachte my dêr op dy klibbe,
mar ik tocht oan ús Leaffrouwe,
dy't ik altyd op it hert draach,
en ik haw in Ave bidden,

Ek dizze oersetting komt út de bondel fan G.N. Visser (side 50).

A Virxen da Barca is Galisysk foar 'de Faam fan it Skip'. Krekt bûten it fiskersplakje Muxía op de saneamde 'kust fan de dea' stiet in lyts tsjerkje út de tolfde ieu, dat wijd is oan de Faam fan it Skip. Yn 'e leginde is de apostel Jakobus ûnderweis fan Muxía nei Finisterre om minsken te bekearen. It is striemin waar en yn dy iensume úthoeke begjint er syn leauwe kwyt te reitsjen. Dan ferskynt him de Faam mei it berntsje op in grouwe stien yn 'e see. Sy jout him moed om fierder. Dy stien leit noch altiten by it tsjerkje. Guon miene dat it echte pylgerpaad fan Santiago de Compostela noch fierder giet nei Muxía en einiget yn Finisterre.
Rosalía de Castro hat ek in skoftke yn Muxía wenne. It fers dat sy skreau oer de Faam fan it Skip yn Cantares Gallegos giet foaral oer de 'romería' (pylgertocht) dy't alle jierren holden wurdt. Fan ferskillende doarpkes komme fammen om de Faam te tankjen en te freegjen om in kalme see foar har manlju. Ek dat fers is yn oersetting te finen by G.N. Visser (side 28).

Mestre Mateo liede it meitsjen fan de Pórtico da Groria yn de katedraal yn Santiago de Compostela. Dy 'gloarjegong' fan bylden fan û.o. sjongende en spyljende manlju wie klear in 1188 en wurdt sjoen as ien fan de moaiste groepen fan bylden dy't der yn de Midsieuwen makke binne. Rosalía de Castro freget har yn har fers Na Catedral ôf oft de bylden faaks libje, sa echt lykje se.

In gaita is in Galisyske doedelsek, in ynstrumint dêr't de Galisiërs wakker grutsk op binne, omdat it har Keltyske woartels sjen lit.
 



Ferantwurding

In tal fersen yn dizze bondel hat earder publisearre west:



Kolofon

It nachtlân, gedichten fan Albertina Soepboer, waard set út Minion en Syntax by Bits & Books yn Eanske, printe by Drukkerij Augustijn yn Eanske op 90 grams Da Costa Alto mei in los stofomkaft fan 170 grams Florabel mei parsing, en útjûn yn in bûne en in paperback edysje troch De Oare útjouwerij yn Eanske op 3 desimber 1998.
 


De Oare ˙tjouwerij, post dou@home.nl
18-11-2009