Dialexicon Twents (Goaitsen van der Vliet), Riemweurdkesbook, De Oare útjouwerij, Enschede 2009

Bestellingen
Publiek: In de bus na overmaking van 19 euro 50 (plus eventueel een vrijwillige bijdrage in de verzendkosten) op giro 4611391 van De Oare útjouwerij in Enschede met vermelding van eigen adres en titelafkorting Rwb.Een mailtje naar postbus dou@home.nl kan de levering versnellen.
Boekhandel: Zie onze leveringsvoorwaarden.
Let op: Het ISBN op en in het boek is niet juist. ISBN 978 90 71610 68 4 (Willem Wilmink: Javastraat) moet zijn ISBN 978 90 71610 69 1

Voor een gratis op te halen Twents digitaal woordenboek zie Dialexicon Twents.

Dit book kon oetkomn met hölp van t Prins Bernhard Cultuurfonds en t Coöperatiefonds Rabobank Twente Oost en da's daanknsweerd.

ISBN 978 90 71610 69 1

Anjager en volhoalder: Hendrik Haverkort, Deanekaamp
Weurdnliest, reknprogram en binnweark: Goaitsen van der Vliet, Eanske
Boetnkaant: Gerhard van Dragt, Eanske
Zetweark: Eric Lutters, Deanekaamp
Drukweark: Wöhrmann PS, Zutfen

© 2009 Goaitsen van der Vliet, Eanske
Oet dit book mag nich wat oavernömn wördn zoonder schriftelik goodveendn vuurof van n oetgeaver.

320 paginas's - 16,5 x 23,0 x 2,8 cm - genaaid gebrocheerd.

Woord van te veurtn

Wat leu doot geern gedichtn maakn biej een of aandere geleagenheid. Veur nen verjoardag, veur Sunterkloas, veur oald en niej. Aandere leu schrieft n gedich oaver n veurval, n geveul of ne gedachte. Völ riemelariej geet oaver de leefde en doarvan krie’w alle dage n good porsie te heurn oet n luudsprekker.

Wel wal s n gedich in t plat maakt hef, wet mer al te good hoo lastig et is um geschikte riemweur te veendn. Dat gung mangs met nen umweg: in n Nederlaands riemweurdkesbook ne riege opzeukn en dan perbeern um te bouwn noar t plat. Dan meark iej stöadig-an dat de klaankn in oew eign sproak heel aans bint as in de standaardtaal. Met aandere weur: t wördn n moal tied veur n Tweants riemweurdkesbook. Want a’j de weur veur t oetzeukn hebt, dan hoof iej ze nich iederbot zölf oet te prakkezeern of op te schrievn.

t Idee van zon book hef miej n paar joar deur n kop spöald en in feberwarie 2008 kreeg t haan en veut. Ik dachn: zeuk oe wat leu biej mekaar dee good met n kompjoeter gewördn könt, schrief alle weurdkes oaver oet de bekeande dikke beuk en sorteer dee al op riemoetgaank. Met n betken goodn wil, en rekkening hoaldnd met vakaansies, zeekte, kompjoeterongemakn en zoo meer, zo’w dat in n joar of vief terechte könn hebn. n Jöarken der biej um alle verbetteringn oet te wearkn en t spil kloar te maakn veur n drukker, en veur a’j t wet bi’j der tien joar met gangs. Dat koon’k nich wochtn.

Heel wat leu he’k doarum um road vroagd. Zoo wördn ik gewaar, dat der ok n onmeundig groot digitaal weurdnbook van t plat was. In dat Dialexicon Twents har Goaitsen van der Vliet oet Eanske a meer as veertigdoeznd weur biej mekaar brach. A’k den keerl noe s metkriegn kon, dan wa’k nen bestn ean wieder hen.

Dat veul blikskaters met. Tehoop bi’w t angoan en zoo kwam dan dit book in de weerld. En t is nich biej dee veertigdoeznd weurdkes blevn. Met ne oetbreiding van t Dialexicon-programma konn der nog n half zoo völ biej wördn maakt. Hoo en wat, dat kö’j leazn in de Anwiezingn.

Ik wil hopn dat dit Riemweurdkesbook zienn weg veendt noar de riemers en dichters van Tweante en dat alman der völ plezeer van hebn mag!

Hendrik Haverkort

Anwiezingn

Dit is luk nen ampartn oonder de riemweurdkesbeuk. Dat kump, t is hilmoal duur n kompjoeter maakt, oet nen onmeundigen pleer Tweantse weur. Doar gung n stief kerteer met hen en der kwam gin meanske meer biej te pas. Noe geet zukswat hil bes, a'j dat rekngrei van te vuurtn in n program sekuur oetduud hebt hoo of e dat al doon möt. Dat he'w doan en wiederop in dit book kö'j zeen wat doar van kömn is: 66.500 weurde, verdeeld oaver 5.527 riemoetgänge.

Al dee weur komt oet t Dialexicon Twents, t digitale vertaalweurdnbook van oonderschrieverd. Oaver al wat wá en wat ních in dit book komn mos, is wis wa n betken noadach, mer nich te wied hen, want dan he'j der oe zölvn met, dat he'j. Dan blief iej gangs. Zoo is t nen duurpot wördn van riep en greun, met weur oet alle heuke en geate van Tweante. Un hil deel van dee weur stoat der meer as een moal in, mer dan noar de oetsproak n betken aans. Zoo he'w nöast keark(e) ok nog kaark(e), kark(e) en zölfs koarke (Riesn), um van kaaike (t Vjenne) mer te zwiegn. Vuurzoowied der wat op riemt, stoat ze der almoal in. De leu möt zölvn mer zeen wat ze der van gebroekn könt.

Schriefwieze
Vandaag-an-n-dag bint der twee schriefwiezn in zwoonk vuur t Tweanter plat: de Standaard Schriefwieze (1992) en de dearde schriefwieze van n Kreenk vuur de Twentse Sproak (2009). Iej zölt der wa nich van opkiekn, dat alle weur hier opnömn bint in de Standaard Schriefwieze, net as in dat weurdnbook woar ze oet komt. Wiej  doot hier dus van maakn, plakn en pleern, en nich van maken, plakken en pleren. Wieders:

• Den en-oetgaank wördt voloet schrevn as der ne schearpe g an vuurof geet (beteumigen), in verkleinweur (köpken) en in wat aandere gevaln (doeznden).
• Ne ä wördt schrevn woar ne a duur verbuging nen kortn è-klaank kregn hef, zooas in stämmeken.
• Ne d in de oetgänge -lde, -rde of -rdig noa nen langn kleenker wördt meest nich of hoast nich oetsprökn (oalde, weurde, veerdig).
• De ea steet vuur nen langn è-klaank as in scène.
• De ei wördt oetsprökn as ej.
• De o steet vuur ò (as in kop) en vuur ó (as in bok). Biej de riemweur wördt gin oonderscheid tusken beide maakt.
• De oa steet vuur nen langn ò-klaank as in de kluur rose.
• De ö en de öa geavt den kortn en den langn klaank wier as in t Duutse Köln en t Fraanse oeuvre.
• Ne ‘stomme’ r wördt aaltied schrevn woar at ze dat in aandere sproakn ok doot (kort, zwart).
• De ue steet vuur nen langn u-klaank as in uur.
• De ui wördt oetsprökn as as öj.
• Ne v achter nen kleenker hef vake nen (u)w-klaank.
• De y steet in dit book vuur i-j, ie(j) of zölfs ei, net hoo of iej t oetsprekt.

Wel der meer van wetn wil, kan zik den Schriefwiezer van t internet haaln. Doarin stoat ok de verschiln met de Kreenk-schriefwieze.

Angemaakte weur
n Hil deel van de riemweur in dit book is automaties anmaakt oet de trefweur van t Dialexicon Twents.
Van de zwakke wearkweur bint ofleid de vervogingn in de 1e, 2e en 3e persoon eankelvoald, en t verledn deelwoord. Zoo oet haaln:  (ik) haal, (doe) haals, (hee) haalt en (’k heb t) ehaald. A’j dee e vuur t verledn deelwoord nich oetsprekt, loa’j ne gewoon vort en schrief iej haald.
Der bint gin biejvooglike wearkwoordsvoarmn as haalnd, haalnden en haalnde anmaakt.
Van de vergrootnde en oavertrefnde trap van biejvooglike naamweur bint de mannelike en vrouwelike voarmn ofleid. Zoo bettern, bettere, bestn en beste oet better en best.
De verkleinweur hebt hoast almoal ne n metkregn an n eand en doarvan is dan wier t meervoald ofleid. Zoo köpkes oet köpken. Vuur riemweur op köpke kö’j dus op n bestn zeukn oonder n oetgaank -öpken.

Riemweurde veendn
As iej an n eand van nen dichtreagel n woord hebt woar a'j op riemn weelt, dan is t bepoaln van n riemoetgaank t nöagste. Doartoo nem iej n achterstert van dat woord, vanof n lestn beklemtoondn kleenker. Zoo krie'j -ievn oet blievn, -enstn oet n alderklenstn, -eanig oet heanig, -aandelik oet ofstaandelik en -ertken oet aapnstertken.
A'j noe zonn oetgaank zeukt oonder de ge-alfabetiseerde, vetgedrukte oetgänge in dit book, he'j dree kaansn:

1. n Gezochtn riemoetgaank steet der nich biej. Dan kö’j t nog s wier perbeern met nen aandern riemoetgaank den der genog op lik, of iej maakt nen niejn dichtreagel.

2. Iej komt oet biej ne verwiezing noar nen aandern, eenvoaldigern riemoetgaank den (hoast) net zoo kleenkt. Dat is umdat letters dee’j ‘inslikt’ biej t oetsprekn, ok nich metdoot biej t riemn. Zoo kö'j zeet -ensn veendn oonder -enstn, zeet -etken oonder -ertken en zeet -iemn oonder -ievn. In de meeste gevaln steet der dan ok nog n cieferken biej dat angef hoovölle weur met den zölfdn achterstert hier duurverwezn wördt. As der gin cieferken biej steet, bint dat der meer as 9.
In dit geval mö'j dus wieder kiekn biej n riemoetgaank woar dizn noar verwis.

3. Iej komt oet biej n riegken met riemweur. Doar zal op zien meenst een woord biej wean dat riemt op t woord oet oew gedich. De riemweur bint, noar t vuurbeeld van Jaap Bakker zien Nederlands Rijmwoordenboek (1986), indeeld noar t getal an lettergreepn, dat vuur twee of meer met n cieferken angövn is. Dan bint vuur elk getal an lettergreepn de weur ok nog sorteerd op alfabet. Van achtertn noar vuurtn, zoodat weurde met n zölfdn oetgaank in köppelkes biej mekaar stoat. Doarbiej mö’j wa begriepn, dat ne lettergreep hier n woorddeel is met een of meer kleenkers achter mekaar.

Ok aans as biej Bakker: schrikkelweur bint nich ampart zet. In n schrikkelwoord lig n noadruk nich op n riemoetgaank. De bóávnduur riemt nich zoo mooi op oaverstúúr as der boavndúúr. Dat koon’k mienn kompjoeter nich in een twee dree an t benul brengn. Niks te vernemstig, dee dinge. Doarvandan ok mocht der nog wa s n eankeld woord verkeerd terechte kömn wean. Alns hef ziene tied, en wat good is, wast laankzam as eeknbeum.

Of een van de gegövn riemweurde past in oew gedich, mö'j zölvn mer bekiekn. Kan wean dat der nich wat vuur oe biej is. Dan kö’j t nog s wier perbeern met nen aandern riemoetgaank den der genog op lik, of iej maakt nen niejn dichtreagel.

Kan ok wean da’j weurde treft dee’j gils nich keant. Dee kö’j opzeukn in t Dialexicon Twents da’j oe vuur niks van t internet haaln könt. Dik kaans dat ze der in stoat met ne vertaling der biej.

En noe in t plat
an t riemn en dichtn
zoonder t gat
van n stool te lichtn.

Goaitsen van der Vliet