Hendrik van der Vliet, De strijdbijl van Wijnjeterp
Over de vuistbijlvondst van Hein van der Vliet en de beschuldigingen van vindplaats- en vinderschapsvervalsing ), De Oare útjouwerij, Enschede 1991

Daarnaast de friestalige presentatie in het Streekmuseum te Gorredijk op 13 april 1991 (deel 2 met Hendrik van der Vliet, uitgever Goaitsen van der Vliet en bestuursvoorzitter Jacobus Hoogeveen)

Bestellingen
Particulier: In de bus na overmaking van 10 euro (plus eventueel een vrijwillige bijdrage in de verzendkosten) op giro 4611391 van De Oare útjouwerij in Enschede met vermelding van SBW.
Boekhandel: Zie onze leveringsvoorwaarden.

ISBN 90 71610 11 X
Samenstelling, aanvullend onderzoek en eindredactie: Goaitsen van der Vliet

Inhoud

Niet in het boek
- Post scriptum. Een reactie van Hendrik van der Vliet op nieuwe aantijgingen van Jan Post naar aanleiding van De strijdbijl van Wijnjeterp.
- Uitspraak: J. Post tegen de hoofdredacteur van de Leeuwarder Courant
 

Over de schrijver

• in 1957 Bernesketskes en -foardrachten bij uitgeverij De Terp te Leeuwarden
• in 1964 Burgum, Wâld- en Wetterdoarp als eerste uitgave in de Rige Doarpsskiednissen bij de Fryske Akademy te Leeuwarden (die hem tevens tot lid benoemde),
• in 1990 Op de fiets door Tytsjerksteradiel bij Trio-Actief te Burgum,
• in 1991 De Strijdbijl van Wijnjeterp bij De Oare útjouwerij te Enschede, en
• in 1993 een volledig herziene en uitgebreide uitgave van Burgum, Wâld- en Wetterdoarp bij gelegenheid van 100 jier 'Doarpsbelangen' Burgum.

Hendrik van der Vliet overleed op 21 december 2002.

Auteur Hendrik van der Vliet met de Vuistbijl van Wijnjeterp en een portret van vader en vinder Hein van der Vliet op de achtergrond.

Voorwoord

In dit boek worden de belangrijkste feiten in deze kwestie op een rij gezet, om voor eens en altijd duidelijk te maken wat er zich zoal heeft afgespeeld, indertijd rond de vondst en de erkenning van de Vuistbijl van Wijnjeterp, en gedurende de periode na 31 mei 1990, toen op de voorpagina van de Leeuwarder Courant melding werd gemaakt van bedrog door Hein van der Vliet. Behalve de reeds uit een kleine honderd krantenberichten bekende feiten, komen er vele nieuwe gegevens aan de orde, bijvoorbeeld over de cruciale rol die de Opeinder dokter en amateur- archeoloog J. Siebinga heeft gespeeld bij het lange uitblijven van erkenning van de vuistbijl, en over hoe en wanneer die andere steen bij Hein van der Vliet terechtkwam.

Voor de totstandkoming van dit boek werd gebruik gemaakt van diverse publikaties, brieven, verklaringen, radiouitzendingen, mondelinge mededelingen en eigen herinneringen van de schrijver.
Citaten en titels zijn cursief afgedrukt. Alle geciteerde teksten, ook die van de radiouitzendingen, zijn letterlijk weergegeven en te allen tijde verifiëerbaar. Omwille van de authenticiteit zijn een aantal ervan niet vertaald uit het Fries. We gaan er van uit dat die teksten, zij het met enige moeite, ook door niet-Friezen in grote lijnen wel begrepen zullen worden.

Enschede, maart 1991
De uitgever (Goaitsen van der Vliet)

De Vuistbijl van Wijnjeterp in de hand van vinder Hein van der Vliet.

De vindplaats vanuit de lucht gezien anno 2006. Linksboven is het Koningsdiep zichtbaar. Op het kaartje op pag. 84 van het boek staat de preciese vindplaats aangegeven. De coördinaten zijn 53º 03" 06 N en 6º 08" 32 E.

Het onderstaande kan beschouwd worden als een aanvulling op het boek. De genummerde noten staan onderaan het artikel. Hendrik van der Vliet - Post Scriptum Dit is een reactie op de brochure Contra-expertise De Bijl die Jan Post volgens het weekblad Actief (van 13-12-1995) na het bijwonen van een lezing (op 14-11-1995) achterliet in het Streekmuseum in Burgum, verstopt onder een exemplaar van mijn al meer dan vier jaar eerder verschenen boek De strijdbijl van Wijnjeterp. Eigenlijk staat alles wel duidelijk genoeg in het boek, maar ik wil toch kort ingaan op enkele zaken die het ondergeschoven kindje aanroert. Ik doe dat vooral voor echt geïnteresseerden en voor degenen die later de Wijnjeterper vuistbijlkwestie nog eens willen bestuderen. Ik doe geen poging om Jan Post van zijn ongelijk te overtuigen, dat lukt toch niet, want, zoals voorzitter J. Hoogeveen van het Streekmuseum Opsterland bij de presentatie van het boek (op 13-4-1991) al zei: As men ferkeard wól, dan kin dat altyd. Over Hein van der Vliet Hein van der Vliet was niet, zoals de onnauwkeurige Jan Post schrijft, de oudste van 6 kinderen. Hij had maar één broer (Tamme) en één zuster (Berber). Dat hij niet aan het werk kon komen, is ook onzin. Hij had als metselaar altijd wel werk, maar stichtte later met broer Tamme en Siene Dijkstra uit Gorredijk een aannemersbedrijf. Ze voerden o.a. werken uit voor zuivelfabrieken in en buiten Friesland. De beschuldiging, dat Hein van der Vliet zich in 1945 voor het tribunaal moest verantwoorden, werd in ons boek al ontzenuwd met de verklaring van de burgemeester van Opsterland, dat mijn vader secretaris was geweest van de zuiveringscommissie PTT-personeel. Jan Post blijft natuurlijk koppig volhouden en beschouwt hem als iemand die zelf gezuiverd had moeten worden maar anderen beoordeelde (wat volgens Gjalt Zondergeld wel voorkwam om zo weer 'schoon' te worden). Mijn vader was niet betrokken bij het Staatsbedrijf, maar dat was ook niet nodig. Hij werd voor de functie gevraagd, omdat hij bekend stond als een geacht en integer man, als betrouwbaar en eerlijk. Om voorzitter Hoogeveen nog een keer te citeren: As der ien earlik wie en rjocht troch see, dan wie dat wol Hein van der Vliet. Over het kort geding De kleding van beide partijen bij het kort geding was voor Jan Post een belangrijk punt: Het gezin Van der Horst was op zijn paasbest, maar de kleding van de familie Van der Vliet liep wel 10 jaar achter en er was zelfs iemand bij met een losgelaten schoenzool. Bij een familie die, zoals Jan Post ook schrijft, op het vlak van de intelligentie wat beneden peil is, kun je zoiets verwachten. Nee, dan Jan Post zelf, die stal de show: de uitgever van De Neitiid had een overhemd aan en een nieuwe vriendin bij zich. Belachelijk of lachwekkend, hoe moet men zulke uitspraken noemen? Ik heb er in ieder geval hartelijk om moeten lachen. Over het geding zelf verwijs ik graag naar blz. 67 van het boek, waar Bernard van der Vliet (kleinzoon van Hein van der Vliet en directeur van de o.b.s. van Gersloot) voldoende informatie geeft. Over de geldzaken Wouter van der Horst verklaarde dat hij de kosten van de advocaat zelf zou betalen (Leeuwarder Courant 8-12-1990). Daar meende hij natuurlijk niets van en het is ook niet gebeurd. Volgens de Drachtster Courant (van 27-11-1992) had het bestuur van het Streekmuseum in november 1990 besloten niet in te gaan op het voorstel van de conservator (die de bui zag hangen?) om een rechtsbijstandverzekering af te sluiten, want dat vonden ze niet nodig. In augustus 1991 echter sloot Van der Horst buiten het bestuur om toch zo'n verzekering af. De polis kwam op naam van Stichting It Bleekerhûs en werd getekend door Van der Horst. De premie voor het eerste en het tweede jaar werden betaald door de Gemeente Smallingerland.1 Volgens penningmeester Joop Bolhuis zullen er maatregelen tegen Van der Horst worden genomen. Van der Horst wilde geen commentaar geven op deze kwestie, schrijft de krant. Dat is begrijpelijk. Ik neem aan dat hij zich heeft willen indekken voor een eventuele bodemprocedure over de vuistbijlkwestie. Over wetenschappelijk onderzoek Jan Post voelde behoefte aan een wetenschappelijk onderzoek naar de vondst van de vuistbijl. In de Drachtster Courant (van 12-6-1990) schreef hij: Men soe dochs hoopje, dat ek wittenskipslju hjir ris kritysk op yn gyngen. Hij kreeg ruimschoots zijn zin, maar in zijn brochure (blz. 13) schrijft hij dat hij het wetenschappelijk rapport van drs. E. Kramer en drs. L. Postma over de vuistbijlkwestie in het decembernummer 1990 van De Neitiid zou plaatsen (dat had hij beloofd), maar dat hij dat had uitgesteld tot het volgende nummer. Dat was een smoesje. Hij wilde het helemaal niet plaatsen omdat de conclusies voor hem niet gunstig waren. Neitiid, december 1990: Men kan zijn schrijvers niet af laten gaan. Bijna had ik een auteur in de steek gelaten, bijtijds hield ik me in (zie ook blz. 75 in het boek). Op de discussie tussen Jan Post en ing. Ernst Huisman ga ik verder maar niet in, dat wordt te technisch in dit verband. De deskundige oudchef van de afdeling Weg- en Waterbouw van de Gemeente Opsterland heeft Post zodanig op zijn nummer gezet, dat hij, blijkbaar in machteloze woede, spreekt van: de van wraak krijsende en vuurspuwende propagandist en over de van gif vergeven delen van het proza van Ernst Huisman. Over de proefopgraving Nog wel iets over de foto van de proefopgraving van 17-9-1950, die voorin het boek is afgedrukt. Jan Post had daarop immers mijn vader en zelfs mijn moeder als toeschouwers ontdekt. De zich een beter speurder tonende Ernst Huisman ontdekte dat de voorste toeschouwer niet mijn vader was, maar de Wijnjeterper timmerman Klaas Jan Hijlkema.   Op de laatste bladzijde van zijn brochure heeft Post een tekening gemaakt van die opgraving om op grond van de links zichtbare arbeider de diepte van de sloot te bepalen. Zijn conclusie klopt echter niet, want de Sherlock Holmes uit Houtigehage heeft niet gezien dat er linksonder het midden van de foto nog een hoofd te zien is van een tweede arbeider die veel dieper staat. Daar is de blik van Hijlkema op gericht. Mijn vader is er trouwens helemaal niet bij geweest, omdat hij bewust onkundig werd gehouden van deze door dr. Bohmers georganiseerde proefopgraving. Dat blijkt ook uit zijn brief van 18-9-1950 (de dag erna) aan mr. P. C. J. A. Boeles: Men zeide toen ter plaatse te willen graven waar ik de steen vond en verzocht mij verder er voorlopig generlei melding van te maken. Ik had echter u er gaarne van in kennis gesteld, daar ik wist dat u met de 2e druk van Friesland tot de elfde eeuw bezig was en naar mijn mening de steen daarin vermeld behoorde te worden. Er is bijna een jaar verlopen, maar tot dusverre is er nog steeds niet gegraven. Gebruikmakend van deze brief vermeldde Boeles de Wijnjeterper bijl in zijn boek (blz. 543). De brief werd opgediept door dr. Jurjen Bos uit het jaren ontoegankelijke Boeles-archief, dat werd beheerd op de Universiteit van Amsterdam. Op 4-7-1991 zond drs. Evert Kramer, Hoofd Archeologische Dienst, mij daarvan een kopie en vermeldde o.a. daarbij: Deze brief onderstreept opnieuw de opvattingen die van uw zijde, maar ook door Halbertsma, Postma en mij naar voren zijn gebracht (...). Ik weet dat ik u en uw overige familieleden een groot plezier doe met de copie. Alle passages uit deze brief uit onverdachte hoek afwegende, kunt u inderdaad met voldoening terugkijken op de publicatie van het boek. Over de ontvangst van het boek Post heeft natuurlijk geen goed woord over voor De strijdbijl van Wijnjeterp. Hij twijfelt zelfs aan mijn auteurschap. Wat dat betreft kan ik hem geruststellen of misschien moet ik hem teleurstellen. Op een familiebijeenkomst heb ik voorgesteld een boek te schrijven over de vuistbijlkwestie, om alles eens duidelijk op een rij te zetten. Dat vond algemene instemming en zo is het boek van mijn hand er gekomen, als blijvend document. Jan Post noemt het boek klunswerk en een smaadschrift. Door pers en radio is het als zeer overtuigend beoordeeld: Leeuwarder Courant (Kerst Huisman), Woudklank (Hans de Jong), Actief (Jan Jongsma), Drachtster Courant (Max van der Berg), Friesch Dagblad (Gerhard Bakker, die het zelfs verplichte kost noemde voor de gemeenteraad van Smallingerland), Frysk en Frij (Jan Jongsma) en voor Omrop Fryslân door Pieter Terpstra, die eindigde met de vraag: Hoe moat it no mei de hear Van der Horst? Dat laatste weten we inmiddels: Wouter van der Horst werd ontslagen2 als conservator bij It Bleekerhûs en vertrok. Over de laatste stuiptrekkingen Ook Jan Post is uitgerangeerd. Een royement door het bestuur van It Bleekerhûs dreigde, maar volgens de Drachtster Courant (van 20-2-1993) heeft hij zich toen zelf teruggetrokken. Hij moest ook stoppen met zijn blad De Neitiid. Daarvan geeft hij de schuld aan de Leeuwarder Courant, die hem kapot zou hebben geschreven en zo de oorzaak zou zijn van het teruglopen van het aantal lezers. In een brief met tien bijlagen diende Jan Post (op 25-3-1993) bij de Raad voor de journalistiek een klacht in tegen de hoofdredacteur van de Leeuwarder Courant, H. Speerstra. Zonder succes overigens: De Raad is van oordeel, dat de Leeuwarder Courant op evenwichtige wijze aandacht heeft besteed aan de visie van de verschillende partijen zonder dat de klager daarbij nodeloos negatief is belicht. De beslissing ter zitting van de Raad op 4 februari 1994 door mr. W. D. H. Asser, voorzitter, mr. L. van Vollenhoven, mr. B. A. Schmitz, mr. A. J. Heerma van Vos en mr. D. T. Dalmolen, leden in tegenwoordigheid van mr. A. C. M. Karsten als secretaris was dan ook: De Raad acht de klacht ongegrond. Een hierdoor onmiskenbaar getergde Jan Post geeft in het door hem geschreven boekwerkje Lapidarium Frisicon (dat in 1995 te koop lag in een boekhandel in Drachten, maar waar ik verder nooit iets over heb gelezen of gehoord) de Leeuwarder Courant er nog eens van langs: Voor tegenwoordig nieuws is de krant zeer meegaand met de provinciale besluitvorming. Een ramp voor een structurele oppositie, daar er geen andere spreekbuis is. Te meer daar de redacteuren hier eigen hobby's botvieren. Zoals het treiteren van onafhankelijke historische onderzoekers; het aan het woord laten van vroegere en crypto-fascistische sibbe's, die zich nooit van wat ook gedistancieerd hebben of daarvan spijt hebben betoond. En het publiceren van schijnonderzoek door redacteuren, die niet scherp genoeg zijn om onderscheid te maken tussen waan en feiten, zowel van hun eigen schrijfsels als dat van de hiervoor genoemde aangevers. In zijn nieuwe brochure schrijft hij iets dergelijks (blz. 27): We hadden overigens buiten de kwalijke rol van de provinciale pers gerekend, die opende zijn kolommen niet voor ons. Wel voor leugenaars en bedriegers. Dit gebral van iemand die zelf aan de wetenschappers Kramer en Postma geen plaatsruimte gunde in De Neitiid, doet wel wat komisch aan. De hierboven vermelde uitspraken werden misschien ook wel ingegeven door de publicatie van Leeuwarder Courant-redacteur Kerst Huisman over de wijze van geschiedschrijven door Jan Post. Uit de titel daarvan blijkt zijn oordeel wel: Reekgerdinen en klapsigaren. In zijn Drachtster boekwerkje schrijft Post ook over amateur Van der Vliet, de ambitieuze man die voor zijn nazaten nog steeds navolgenswaard was: Oftewel wat men zich met een leugentje heeft toegeëigend, moet met bedrog worden verdedigd. Uit de wijze waarop hij de vuistbijlkwestie er bij sleept wordt duidelijk, dat hij zijn ei niet meer kwijt kan. Zodat hij tenslotte zijn toevlucht zoekt in het achterlaten van een brochure in het Streekmuseum Tytsjerksteradiel. Over de presentatie Ook wetenschappers hebben De Strijdbijl van Wijnjeterp positief beoordeeld. Bij de presentatie van het boek (op 13-4-1991 in het Streekmuseum Opsterlân in Gorredijk) werd gesproken door dr. Herre Halbertsma, die nogmaals duidelijk uit de doeken deed, dat hij al in 1943 van de steen (de later erkende vuistbijl) wist en vertelde wat zich in de veertiger jaren daarover verder had afgespeeld. Doordat dokter Siebinga bij zijn eerste bezoek aan Lippenhuizen een negatief oordeel gaf (dat ook bekend werd bij prof. Van Giffen) kwam er van een bezoek door wetenschappers eerst niets. Dr. Halbertsma zei poerlulk te zijn over de beschuldigingen van Van der Horst c.s. Dit alles is opgenomen op geluidsband en op video. Zo ook de andere sprekers: drs. Lammert Postma, drs. Evert Kramer. De tekst van de toespraak die de door ziekte verhinderde paleolithicumdeskundige Ad Wouters uit Den Bosch had willen houden, werd voorgelezen door Hein van der Vliet uit Heerenveen. Verder spraken nog Ernst Huisman en Andries Monderman, die beide daarbij ook nog voor een vrolijke noot zorgden. Eerder was in de Hein van der Vliet-zaal al het woord gevoerd door museumvoorzitter J. Hoogeveen, door de uitgever ir. Goaitsen van der Vliet en de schrijver Hendrik van der Vliet. De bijeenkomst werd geleid door Bernard van der Vliet uit Gersloot. Over Jan Boschker De door Jan Post geuite verbazing op blz. 21 van zijn brochure toen Jan Boschker ons bijviel, zorgde bij mij voor nog veel meer verbazing. De schriftelijke verklaring van (de bij de boekpresentatie aanwezige maar helaas vorig jaar overleden) Boschker was toch juist een steun voor ons standpunt! Zie hiervoor het boek op blz. 41. Over Bram Kieft Dan nog iets over een brief van Kieft, door Jan Post genoemd in zijn brochure (blz. 7). Kieft heeft ons inderdaad een brief geschreven (op 1-7-1990). Niet met een verklaring dat ze de vuistbijl niet hebben gevonden, maar hij spreekt daarover wel zijn twijfels uit: Ik kan onmogelijk vaststellen waar de waarheid ligt. Zie ook mijn boek blz. 38 en 39. Over de getuigen Onze twaalf getuigen worden door Jan Post allemaal als leugenaars ontmaskerd. Hij kan natuurlijk ook niet anders. Als hij er ook maar één van accepteert, valt de basis onder zijn beschuldigingen weg. En wat mijzelf betreft, wat er ook allemaal wordt geschreven over de vuistbijlkwestie en wat er aan de haren wordt bijgesleept, voor mij is het heel simpel. In 1939 heb ik de steen, die door mijn vader als een belangrijke vondst werd beschouwd en pas veel later door de wetenschap als vuistbijl werd erkend, met mijn eigen ogen gezien en in mijn eigen handen gehouden bij ons thuis in Lippenhuizen. Jan Post bestempelt mij als leugenaar. Maar één van ons beiden kan gelijk hebben en elke lezer moet voor zichzelf maar uitmaken wie hij het meest betrouwbaar vindt. Al de andere getuigen-leugenaars wil ik niet weer de revue laten passeren, dat zou herkauwen worden, maar bij een paar nog een enkel woord. Op getuige Rinkje van der Wal-Rozema is door Hein van der Vliet jr. geen aandrang uitgeoefend om het woord 'vuistbijl' vast te leggen. Hij heeft nooit mondeling of schriftelijk contact met haar gehad en hij kent haar niet. Dan over getuige Bertus van der Berg en de tabaksbon in 1951. Die verklaarde: Ik weet nog dat Van der Vliet toen vertelde van iemand die bij hem was geweest met een waardeloze steen, die hij had gekocht voor een tabaksbon. Jan Post daarover: Helaas voor Van der Berg gaat dat verhaal niet op, tabaksbonnen waren al voor 1 juli 1949 afgeschaft. Helaas voor Jan Post is die 'hij' niet mijn vader, maar Andries van der Bos, die in 1945 een steen van de jongens verkreeg voor een tabaksbon en dat was 4 jaar voor de afschaffing! Dat onze belangrijkste getuige dr. Herre Halbertsma volgens Jan Post zelf ook twijfelt is absoluut onjuist, dat heeft hij bij de presentatie van het boek wel heel duidelijk gemaakt, maar ook dat heb ik al beschreven. Wel kan ik er nog een getuige aan toevoegen: Op 2 mei 1991 schreef de Apeldoornse onderwijzer Andries Drost, die als Mulo-scholier vaak met mijn vader ging stenenzoeken, een ingezonden stuk in Frysk en Frij, waarvan ik hier het slot citeer: Hiel faak haw ik op skoalle ferteld fan ús stientsjesykjen yn Fryslân. Ik bin bliid dat syn stiennen, dy't ik by him thús sa faak sjoen haw, no útstald binne op 'e Gerdyk yn it Streekmuseum. As ik tafallich op 'e Gerdyk kom, rin ik der efkes yn. Alle lêzers fan dit stikje moatte dat ek mar ris dwaan en dan betinke dat Hein van der Vliet al yn 1940/41 de rjochte fynder wie fan de stiennen fûstbile. Ik ha dy bile doe al sjoen. Soe de konservator yn Drachten noch kommentaar hawwe? Over en sluiten Hiermee wilde ik dit naschrift besluiten, hoewel ik nog veel meer zou kunnen schrijven naar aanleiding van het epistel van Jan Post, maar ik ben het zat. Toch wil ik één vreemde streek van hem niet onvermeld laten. Volgens Actief (van 13-12-1995) schreef hij op 18 november 1995 een brief aan de gemeenteraad van Tytsjerksteradiel met de vraag om het boek van Hendrik van der Vliet over de vuistbijl uit het Streekmuseum te verwijderen. De krant noteert uit de mond van een gemeente-ambtenaar: Sa'n frjemde brief hawwe we hjir noch noait hân. Gemeentevoorlichter Wybren Oppedyk: It gemeentebestjoer stelt net fêst, hokker materiaal yn it Streekmuseum bewarre wurdt. Streekmuseum-voorzitter Klaas Henstra, die Jan Post al zo'n 40 jaar kent (ze zaten op dezelfde school) maar door hem een zekere Henstra wordt genoemd, is het met de inhoud van de brochure geheel oneens en vindt dat Post zich door zijn handelwijze fierder bûten de mienskip pleatst. Wat querulant Post, die zoals Ernst Huisman al schreef ongetwijfeld zal vasthouden, dat de aarde plat is, nu verder ook zal doen of beweren, voor mij is met dit Post Scriptum de kous af en hiermede spreekt de schrijver van De Strijdbijl van Wijnjeterp zijn dixi uit. Hendrik van der Vliet, Burgum, 16 januari 1996 Noten (2-12-2006) 1 Volgens een aangetrouwd familielid klopt dit verhaal over de rechtsbijstandverzekering niet: "De heer Van der Horst heeft daar volkomen rechtmatig gehandeld, ook in het belang van zijn collega's, en alles in overleg met de voorzitter. De Gemeente Smallingerland beweerde toen ook zoiets. Dat kostte ze later 30.000 gulden aan schadevergoeding." 2 Volgens datzelfde familielid heeft hij "...eervol ontslag gekregen. U kunt dit navragen bij de Gemeente Smallingerland. Ik vrees dat ze daar nog een kater hebben van de afkoopsom. De heer Van der Horst kon er heerlijk van met pensioen op zijn 51e!"

     
Foto met Hein van der Vliet, H.J. Popping en Lute de Jong bij de opgraving van de grafheuvel aan de Poostweg te Wijnjeterp (1939). Daarnaast deel 4 van de friestalige presentatie in het Streekmuseum te Gorredijk op 13 april 1991 met Bernard van der Vliet, Ernst Huisman en Hendrik van der Vliet (met aan het eind de hilarische ontknoping over de 'wite knibbels' van timmerman Klaas Jan Hijlkema).