|
Volksname van plante zint in 't
algemein name, die luuj höbbe gegeve vanwege
't uterlik van 'n plant. Meistal sjleit de naam dan op 'n bepaald
soort blaad, vröch, zaod of bloom. Of vanwege ein of mič opvallende
eigesjappe, zoa es geneeskrachtig, vergieftig, de bleujperiode of
'n bepaalde toepassing. Dat waor in vreuger jaore aanleiing tot 't
óntsjtoon van 'ne volksnaam.
Väöl volksname van plante zint aan 't verdwiene, neet allein umdat
allewiel mič de officieel name gebruuk were meh ouch umdat de kčnnis
van plante achteroet geit en umdat ze neet mič veur 'n bepaald doel
gebruuk were.
In sjtreke woa dialek weurt gekald zint väöl volksname in 't dialek
of sjtreektaal.
Volksname in Limburg
De volksname in Limburg zint euver 't algemein in 't Limburgs
dialek.
Hie volg 'n selectie van dialekname van plante en de herkóms van dae
naam:
Name nao ’t uterlik
* De vröch van de Gele plomp, 'n waterplant, liek väöl op ein
flesjke en zoa weurt ze dus ouch geneump. Daobie kumpt d'r eine geur
van versjaalden drank oet!
* Reetsigaar (Lisdodde) haet ein aor wie ’n dieke sigaar. Ander
volksname zint ''negerpiemel'' en ''kattesjtaart''. Dao haet ’t
uterlik van de plant ouch get van eweg.
* Klökske ies de naam veur 'n plant mčt ein klokvörmig bleumke
zoawie ’t sjničklökske en 't graasklökske.
* Piespötteke of Pispötteke, Nederlands Haagwinde. En dat ies oos
groatste inheemse bloom, in de vörm van 'ne piespot! Umdat 't 'n
sjlingerplant betref weurt ze ouch Rierank geneump.
* De naam Haamsjeut ličt ziech verklaore, doordat de sjeut blaedsjes
haet, die lieke op 'ne paerdshaam. Dees gaffelvörm zou ouch 'n Kelte|Keltisch
heilsteike zin, dat geboorte en nuuj leve aangeuf.
* Moederkruid en Boerenwormkruid heisje in 't plat: hummesknuipkes,
vanwege de:
resp. wiete en gael bleumkes.
Name nao de bleujperiode:
* Paosjblome, die rónd de Paosje bleuje, heisje in ’t Nederlands
Narcissen.
* Meiblome zint Seringen woavan de buim in Mei sjoan blome geve.
* Sjničklökskes bleuje op 't ing van de winter, zelfs es d'r sjnič
liek.
Onheilwerend kroed
* Hómmelskroed ies de benaming veur minstens drie plante:
Donderkruid (Inula vulgaris), Koninginnekruid (Eupatorium cannabinum),
Leverkruid en wille Marjolein (Origanum vulgare).
Plaats en gebruuk
* De Metserbloom hčt in ’t Nederlands Gele Lis en die haet blaar zoa
sjerp wie ein mets. De plant weurt ouch Metselbloom geneump, wat 'n
verbastering ies. 'n Echte metselbloom ies Huislook. Dit včtplentsje,
in 't plat ouch Tröt geneump, woort vreuger op de nok van sjtručdaker
geplant tege de brand.
* Boerenwormkruid weurt ouch waal Reinevaar (reinevare) of Reinevaan
geneump, vanwege zien sjtandplaats, es ónkroed op de rein=grens van
'n perceel. De volksnaam Wörmzäödsje wies nao 't geneeskundig
gebruuk van 't zaod tege wörmkes. De plant ies 'n ónderdeil van de
kroedwösj.
* Wiej ies 'n knotwilg. Mčt wiejetčne of wietsje woorte hčgke en
mangele gevlochte of de vakke van 't vakwerk gevöld.
* Hazegerf of Tabaksbloom (Duizendblad) (Achillea millefolium) woort
in de oorlog gebruuk es pseudotabak. Ze ies 'n ónderdeil van de
kroedwösj.
* Krets of vollersjkroed ies de naam veur de groate
kaardebol. Mčt zien sjtekelige zaoddoaze woorte kanne oetgekrets en
wöl of vlas gevold of gekaard.
* Wil kem zint de zaoddoaze van de kleine kaardebol, die gebruuk
woorte um wöl te kemme of te kaarde.
Vergieftige plante
* De Duvelskeersj ies de zjwarte bes van Wolfskers (Atropa bella
donna). Es ’t woord duvel of wolf in eine plantenaam sjteit moet oes
dat ein waarsjuwing zin. In dit geval zint 4 besse al fataal en
veroarzake verlammingsversjiensele! Ouch de roa bes van Rierank (Ned.
Heggerank) (Bryonia dioica) weurt Duvelskeersj geneump vanwege häör
vergieftigheid.
* In väöl tuine zint greunblievende Taxuspalme (Ned. Venijnboom)
(Taxus baccata) aangeplant umtot zie zomer en winter veur ein sjoan,
toew hčgk zörge. Meh zoawaal naolde es besse van dees plant zint
hičl vergieftig. Ein tekske van 50 naolde ies fataal veur miensj en
deer. Dao tegeneuver sjteit dat ‘t sjnoeisel weurt gebruuk um dao
ein geneesmieddel tege kanker van te make.
* De Sjtaekappel, de vröch van (Ned.) Doornappel, (Datura stramonium).
haet hičl väöl weg van ein boumnoot. Ze haet sjuus zoan zelfde
umhölsel, meh mčt dit versjil dat de sjtaekappel sjtekele haet.
* Patersjkap, Nederlands Monnikskap (Aconitum napellus) geuf bie 't
aanrake al jeukbrubelkes.
* Sint Jaokobskroed (Jacobskruiskruid) (Senécio Jacobaéa) ies veural
veur dere fataal (lever en nere were aangetas).
Determinere
Dao ies čvvel veurziechtigheid gebao bie ‘t determinere van
volksname. De naam Meizäödsje dat b.v. in
Valkeberg de naam ies veur ’t Lelietje der
Dalen (Convallaria majalis), weurt op ander plaatse gebruuk veur ‘t
Madeliefje. Sóms höbs se eine naam veur mič plante of veur ein plant
mič name. Daoneve besjtoon d'r väöl verbasteringe en ouch de toepassing
en wčrking van plante maak dat ’t dčkser doublures geuf in de
volksnaamgeving. Dčks geuf 't verwiezinge nao zoageneumde verwante
plante, bv 'n sjtokroas, die čvvel nieks mčt roaze te make
haet. Volksname zint d'r ouch neet veur álle plante en
internationaal zint ze ónbruukbaar. Daoveur, um correct te kčnne
determinere, moet me kieke nao de botanische naam, dae meistal in 't
Latien ies gesjtčld. |
