els diederen | els van dedere els diederen | els van dedere: beeldend werk els diederen | els van dedere: pozie in 't Limburgs els diederen | els van dedere: couleur_locale els diederen | els van dedere: persoonlijke links

els van dedere | els diederen

Limburgse literatuur  

 

 

beeldpozie

wieselwaer
bommerig
rechs-links
genius loci ratus
kiek oet
zeumere

pozie

Filmke
Limburgse literatuur
sjakelt de zinne
boekpresentatie
gesjakelde titels 
Platbook 5

 

Limburgse literatuur
ies literatuur gesjreve in de Limburgse sjtreektaal

pozieforum anno 2011: veldgewas

 

Limburgse literatuur euverziech:                   door: Els van Dedere | Els Diederen

Literatuur in het Limburgs. foto Els Diederen

 

Onder  Limburgse literatuur versjtoon vr de literatuur, die gesjproke of gesjreve ies in ein van de Limburgse dialekte. (oet Nederlands en Belsj Limburg).  In plat dus.  Zoawaal de de Nederlandse literatuur, Duutsje  es de Limburgse literatuur begint mt Heinric van Veldeke. Deze diechter/sjriever woort in 1128 gebore op t good Veldeke in Spalbeek bie Hasselt (Belsj) in 1128. Hae sjtorf nao 1190.
't Limburgs en later ouch t Nederlands hbbe ziech ntwiekeld vanoet t Nederfrankisch. t Limburgs, de Limburgse dialekte, sjtamme vanoet 't Oasnederfrankisch en t Nederlands vanoet t Wesnederfrankisch.
Van 't Limburgs zint tekste beknd, die twi iwe ouwer zin es de vreugste Nederlandse gesjriefte!
De Maaslandse of Rienlandse traditie geit dus truuk nao de 12 iw.

 

foto: Els Diederen 2007
Veldeke-plaquette op de moer van Veldekewatermeule in Spalbeek.

 

12de iw
In de 12de iw zint oes euvergeleverd:
* ''Aiol-fragmente''. Fragmente van 'n vertaling van 'ne Franse ridderroman in de taal van rnd Venlo.
* ''De Wachtendonckse psalme.'' 'n Psalmvertaling in 't Oudoasnederlands. (ntsjtange rnd Aoke of Munsterbilze).
* Heinric van Veldeke  mt de ''Enede'', euver de Trojaanse held Aeneas. 't Verhaol, gesjreve rnd 1175, sjpeelt in Kleef. Dit verhaol ies mi in 't Duutsj gesjreve. Wiejer ies hae beknd van t gediech mt 3000 versjreigele in verhaolvrm inhoudend de ''Servaoslegende''. (In 't Maaslands). Op basis van 'ne Latiense vita diechde Veldeke de legende van Servaos. 't Verhaol sjpeelt in Tngere en ''Triecht'' (Mestreech). De vrm van 't gediech ies twireigele ritmiek mt eindriem. Dao-in waor van Veldeke de irsjte dae dat toepasde. Hae woort waarsjienlik genspireerd door Franse troubadours, die de klemtoan op de ltste woordgroep lagte.

17de iw
 Pas in de 17e iw lit t dialek wir van ziech hure (zeen). Allein 'n paar ouw documente in 't dialek (meh geine literatuur) zint in archieve gevnge. Zoa-es 'n interpretatie van 'ne klerk in de 17e iw van 'ne teks van anderhauf iw daoveur. Ouch gerechsprotocolle van de Bokkeriejersj sjtinge dkker in 't dialek.

18de iw
* In 't ltste kwart van de 18e iw versjient in Mestreech, es lofzank op de ''Mastreegter taol'', 't Sermoen
(in Origineel Mestreechter teks). 't Sjtk ies bews in 't dialek gesjreve, terwiel de sjtandaartaal al besjteit. 't Ies 'n vertaling/bewrking van 'n irder Aokese versie. De vrm ies 'n klassieke toesjpraok, Mestreechter praek. (rhaetorica). Woa noe ''Mastreeg'' sjteit sjting irsj ''Aoke''. 't Document dreug de datum 1729. Dit ies onwaarsjienlik umdat de teks anti-Frans ies (dat begint pas op 't ing van de 18e iw) en 't woord ''cologne'' wat allein op  ''eau-de-cologne'' kn sjloon, dat pas in 1770 in productie kaom. Gegok weurt op 1777 of 1792. 't Sermoen ies de oudste Mestreechter teks en 'n taalhistorisch document, meh geine literatuur.
* Pesjtoar Ludovicus Pascal Delruelle (1735 - 1807), (Mestreechs), ies eine van de irsjte dae oarsjprnkelike en neet religieus getinte gediechte sjrief in 't dialek. (op riem). 
 

Literatuur in het Limburgs. foto Els Diederen
'ne sjtapel literatuur in 't Limburgs


19ste iw

In de  19e iw besjteit de dialekliteratuur allein oet verhaole, toneelsjtkker en gediechte. Van beuk ies nog gein sjpraoke.
* In archieve van Rouen en Paries zint in 2007 Limburgse tekste oet 1806-1807 gevnge. 't Zint sjtkker, die in opdrach van Napoleon gesjreve zint in lokaal dialekte,  zoa-es 'n biebelvertaling van ''de verlore zoon'' in 't Mestreechs, Venloos, Meijels, Tegels, Remungs, Roosters en Weerts. In 't Mestreechs waore al ouwer documente beknd, meh van de ander plaatse zint 't de ouds beknde dialeksjtkker.
* In 1839 besjteit in Mestreech de Sociteit Momus mt es motto: de miedeklasse moet t Mestreechs en de chariteit behoute. In 1844 versjiene in de ''Opregte Maastrichter Almanak'' dialeksjtkskes. Kluchte were oet t Luuks vertaald, toneelsjtkker in 't Mestreechs. In 1889 weurt 'n beukske oetgegeve mt gediechte in 't Frans, Hollands en Mestreechs.
* n Paar sjrieversj en diechtersj: Guillaume Franquinet, (Mestreechs), Laurent Polis, (Mestreechs). In de bloomlezing ''Mestreechter Spraok doe zeute Taol'' (1933) van H.Endepols  were zie ''de ierste zwalbere'' geneump. Johan Dautzenberg, (Heles),  Emile Seipgens, (Remunjs), Thodore Weustenraad sjrief waarsjienlk in 1830 of get d'r nao 't satirisch gediech De Percessie vaan Sjerpenheuvel'' in 't Mestreechs. Jules Frre sjrief 't ''Druvig beukske'' in t Tungers (Tngersj) plat mt 48 gediechte. Versjient in 1917. Achterdoor sjtoon 10 gediechte in ein soort Miedelnederlands.
* In dees periode weurt 'n begin gemaak mt 't doon van dialeksjtudies en publikaties daovan.
In 1884 publiceert Jakob Jongeneel oet Heerle ''Een Zuid-Limburgsch taaleigen (Proeve van vormenleer en woordenboek der dorpsspraak Heerle.)''
 

Literatuur in het Limburgs. foto Els Diederen
'ne sjtapel literatuur in 't Limburgs

 
20ste iw

De 20ste iw geuf al mi versjeienheid, zoawaal wat sjtudies es literatuur betref. t Limburgs geit veural in t ltste kwaart van die iw bleuje nao hoagwaerdige literatuur.
* In 1905 versjient ''Het dialect der stad Maastricht'' van J. Houben en in 1917 publiceert Theodoor Dorren oet Valkeberg de ''Woordenlijst uit het Valkenburgsch plat met etymologische en andere aanteekeningen''.
* Wat literatuur betref versjiene in 't begin eigelik allein verhaole en gediechte in de diverse tiedsjriefte. Beuk allein bie oetzndering. Thema's zint de Limburgse identiteit, chauvinisme en religie. De tekste zint braaf en moralistisch. Vl sjrieversj zint geistelike.
* De dialekvereiniging Veldeke-Limburg weurt opgeriech in 1926. Zie lit 'n 2 maondeliks tiedsjrief versjiene woa-in dialekauteursj hun gediechte, verhaole en artikele knne publicere.

Nao de Twide waereldoorlog were de nderwerpe hil divers. De thema's were minder zeut. Noe versjiene ouch mi beuk. De taal zelf krieg aandach. Versjil tsje good en sjlech ies 'n thema.
* In 1976, bie 't 50 jaorig jubileum, geuf Veldeke 'n bloomlezing oet, ''Mosalect'',  woa-in vl dialekte vertegenwoordigd zint.
* In de Carnavalswaereld ies 't gans gebrukelik um 't dialek te gebruke in prinse-proclamaties, oetnudiginge, buuts en sjlagersj. Dialektoneel trk vl publiek.

Nao 1975 krieg  t Limburgs aandach vanoet diverse invalsheuk'''. Ummer mi sjtudies, initiatieve, activiteite, programma's, projecte en publiaties mt betrkking tot t dialek versjiene. Popmuziek en dialekleedsjes live op de bhne, in 't theater, op lp, audiocassette, cd, radio,  tv. t LVK, 't Provinciaal Vastelaovesleedsjesconcour functioneerty saer 1977. Van 'n groat aantal inzendinge weurt de bste gekoze tot de sjlager van 't carnavalssezoen. De oetreiking van 'ne jaorlikse Limburgse Literaire pries door Veldeke sjtimuleert t sjrieve. Bekans eder sjtad en/of drp sjtlt zien eige woordebook same.
* In 1983 weurt  door Veldeke 'n sjpelling gelanceerd, die toepasbaar en  leesbaar is op alle dialekte.
In de jaore 90 were 12 deile van de reeks Veldeke-Literair gepubliceerd, mt 'n selectie aan Limburgse sjrieversj en diechtersj, dialekproza en gediechte. De meiste sjrieversj zint winnaersj van de Veldeke-Lietartuurpries. Neve de 11 Veldeke-kring in Nederlands Limburg were d'r noe ouch in Belsj Limburg 'n paar kring opgeriech, die 't dialek zalle promote, sjtimulere en oetgeve. In Belsj begint me noe ouch geriech aandach te besjtae aan de eige taal.
* In 1997: begint de sjtiechting De LiLiLi, de Limburgse Literair Lies, eder jaor 6 literair beuk oet te geve in alle Limburgse dialekte.
* In 1997 weurt 't Limburgs 'n offcieel sjtreektaal, 'n Europese minderheidstaal. Dao kump 'ne raod veur 't Limburgs en 'ne sjtreektaalfunctionaris. De "Veldeke-sjpelling" weurt de officieel sjpelling.
* Dao ntsjtoon diverse websites  mt es nderwerp plaatselike taal en dialek.
 

Literatuur in het Limburgs. foto Els Diederen
'ne sjtapel literatuur in 't Limburgs


21ste iw

* In de 21ste iw ies t dialek door alle laoge van de bevolking es volwaerdig geaccepteerd. t Maog en weurt op alle momente toegepas (behalve op sjoal (dao weurt  de sjtandaardtaal nderweze) en op smmige werkplekke.
Vl vereiniginge presentere ziech mt de Limburgse taal es zinde hun eige identiteit.
* Bie gelegenheid van 't 75 jaorig besjtoon van Veldeke versjient de bloomlezing ''Mosaiek'', dat 'n veurtztting ies van de irder bloomlezing Mosalect. Veural de jaore 1967 - 2001 kmme hie aan de orde.. Twi sjtreektaalfunctionarisse promote en begeleide projekte betreffende de Limburgse dialekte.
T.g.v. 80 jaor Veldeke-Limburg: in 2006 weurt 't book mt cd van SGV-enqute,: 100 jaor Limburgs, door  (Schrijnen, Van Ginneken en Verbeeten, gepubliceerd, dat 'n 'n representatief beeld geuf van 't dialekgebruuk in die periode.
* De Limburgse radio en Tv-sjtations beginne in de eige taal te presentere. Smmige doon 't  al allein in de volkstaal.  In 2006 sjtart op de Limburgse televisie  'ne Limburgse soap, gesjproke in versjillende dialekte.
* n 2006 geuf Veldeke 't irsjte Jeugdmagazine Veldeke (JMV) oet. Dit zal ins per jaor versjiene en oetgedeild were aan de ltste groepe (7 en 8) van de Basissjoal.
* In 't zelfde jaor, t.g.v. 80 jaor Veldeke-Limburg, kump 'n book mt cd oet mt de SGV-enqute: 100 jaor Limburgs, samegesjtld door Schrijnen, Van Ginneken en Verbeeten. 't Geuf 'n representatief beeld van 't dialekgebruuk in die periode.
* In 2007 publiceert Veldeke 'n populair weitesjappelike sjtudie, Riek van Klank. 't Book behandelt de sjtreektaal Limburgs en hiebie were alle Nederlands Limburgse en Belsj Limburgse dialekte besjreve mt hun gemeinsjappelike en speciaal knmerke.
* Op 't ing van dat jaor versjient 't irsjte "jaorbook 2006" van Veldeke. Dit kump in de plaats van 't Veldeke-tiedsjrif, dat in 2006 gesjtop ies.
* In 2008 ies, nao 46 jaor werk door de Radboud Universiteit Nijmegen en de Katholieke Universiteit Leuven, 't Woordebook van de Limburgse Dialekte compleet, dat besjteit oet 34 beuk.
* De serie Platbook sjtart mt Platbook I, columns door beknde sjrieversj in 't Limburgs. Eder Platbook, 2 per jaor, zal 'n ander thema en 'ne andere eindredacteur hbbe.
* 2011 Veldgewas, 'n forum op internet en via e-mail veur de aanhengersj, begint op 27 januari, gediechtedaag.
 

naar website Els Diederen
els diederen
els van dedere
 

Creative Commons Licentie  
eerste  versie:12.11.2000
laatste versie: 09.09.2015
 All rights reserve
 
Free counter and web stats els diederen @-mail  website els diederen / els van dedere: klik voor nieuw venster