Zjwiers-Swiers dialect Els Diederen©

 

 

ZJWIER

   
woeŽne boave de BeŽssebeŽk

        GesjrieŽve volges de Veldeke-sjpelling 2003

't Zjwiers (en aoch 't WieŽnesroas of Roas) hat dezelfde kŤnmerke es de anger mieŽ oeŽstelik geleŽge dialekte in de Limburgse sjtrieŽktaal.
't Ege leŽsplenksjke sjteet gans ůnge-aa dees pagina, dus scrolle.

De vuurnaamste kenmerke
van deŽ groep Limburgse dialekte
(hie) mŤt Zjwierse vuurbeelde:

1  groeŽte variatie aan klinke(r)sj
neŽve de Nederlandse klinkersj (a, aa, au, o, oo, ou, oe, u, uu, ui, i, ij, e, ei, ee) heŽt 't WieŽnesroas en 't Zjwiers
oeŽ
(sjoeŽn, sjoeŽl) (oe mit noasjlaag);
ieŽ
(kieŽs, twieŽ) (ie mit noasjlaag)
ao (aoch, knaop)
oa
(moan), Roa (ao mit noasjlaag of aoŽ)
uue (kuuel, duueske, muuele, buuesj) (uu mit noasjlaag)
Ų
(vŲsj)
šŲ
(tšŲt)
Ųš (sjŲšp)
ů lůch
ae
(zaep)
(leŽze, zjweŽgel)
extra mŤtklinkersj: sj (sjŲšp, flesj); zj (zjwumme, zjwaasj, zjweŽgel), gk (zŤgke, hŤgke)

2  de oppositie: sjleŽptoeŽn - sjtoeŽttoeŽn
 wieŽs (wijs=slim)     wieŽs (wijs=melodie)   

3 de zachte 'g'  
die wuurt aoch in Vlaandere en Brabant gebruukt.

3a gk  (de zachte k of plof-g)
te hure in zŤgke, wŤgke, hŤgke, brŲgke


 t-deletie, (meh minder es bv in Valkeberg): 
nacht> nach, zach;  leech
 n-deletie:
zieŽve, druime, woeŽne, lache, koake

5  drie woerdgesjlachte:
d'r  fiets (eine fiets; miene fiets; dae fiets)
vrouwelijk: toafel (ein toafel; mien toafel; dien toafel)
onzijdig:  water (e water; mie water; 't, dat water)

6 umlaut en ablaut bie bep. werkwuurd, mieŽvoudsvŲrming en verkleinwuurd:
eŽte-oate; geŽve- goave, grave-groave
sjoap, sjŲšp, sjŲšpke; pot, pŲt, pŲtteke
tas-tesj, appel-eppelke, jůng-junke

7  assimilatie VŲšl klanke en wuued weŽre aanein' geplek' bie 't sjpreŽke meh dat wuurt neet gesjrieŽve! bv obbenaaf (me sjrief op en aaf) HŲbs se 'ne brilop (bril op).
    regressieve oetsjproak p wuurt b; t wuurt d; s wuurt z.
 sjtobaaf-sjtobop (sjtop aaf en sjtop op); sjtroat(d)op; k wuurt gk: zakdook; brŲk-brŲgke
Kom van deŽ fietzaaf (s wuurt z) vier sjrieŽve: fiets aaf.
 haeŽ wachde (hij wachtte); zie sjtopde (stopte);   sjtaakde (sjtaakte); plaatsde (plaatste); koakde (kookte) enz.
    progressieve d wuurt t
 op t'r (d'r) mert; op te (de) sjtroat; Vier sjrieŽve de of d'r.

reductie: geŽs te (doe) weg (te is reductie van doe en dich); kums te (doe)aoch? Wils se (doe) koffie? Die reductie sjrieŽve v'r waal.

wederkierend voornaamwoord
Wils doe mich dat hoale;
HŲbs doe mich de toafel gedek?
Ze hŲbbe zich oetgesjolle.
Bis te mich op de kop gevalle?

verangering van de sch in sj
school- sjoeŽl; schaats- sjaats; schat- sjat

10  sj aan 't begin en eind van 'n woerd
straat- sjtroat; stro- sjtruuŽ; slapen- sjloape; smeren-sjmieŽre; stoten- sjtoeŽte; snaren- sjnoare, fles-flesj; as-esj; bos-bŲsj, was-wesj, tas-tesj

11 de wuurd ich, mich, dich, ouch
(Nederlands:  ik, mij,  jij/jou en ook)

12 't gerundum op -enteŽre (allein in Zuud-Limburg).  Dit is 'n zelfsjtendige verboage vŲrm van de onbepaalde wies van e werkwoerd, dat 'n 'handeling' aageuf. LoupenteŽre, varenteŽre, kiekenteŽre, zingenteŽre, fietsenteŽre, roukenteŽre, sjpieŽlenteŽre.

Wat extra opvŤlt (kenmerkend vuur de dialekte oeŽstelik van de lien verticaal langs Klumme):


Mannelik lidwoerd  d'r

Vuur  mannelike zelfsjtendige naamwuurd wuurt  d'r  gezag en gesjrieŽve:
d'r weŽg; d'r fiets, d'r wage, d'r nůnk

r-deletie
Bie sůmmige wuurd weŽ(r)t de r weggeloate es s,  t of st volg: wuud (woorden); zjwa(r)t, ieŽ(r)sjte,  gaa(r)d, woeŽ(r)sj,  weŽ(r)t (wordt), eŽ(r)d (aarde), peŽd (paard).

doer | durch (Nederlands door)
Dees wuurd weŽre allebei gebroek, meh doer is algemeiner. 't LieŽkent drop dat hieŽ 'ne issoglos lŲpt wat dees wuurd betreft. Durch is mieŽ gebroekelik ten oeŽste va Zjwier.

Idioom
"d'r Huub va Marie, va Bet va Truut" (4 generaties. Marie woar de mam, Bet woar de groeŽtmoeŽder en Truut de uuŽvergroeŽtmoeŽder va Huub Habets).

gesjtoeŽte kŲp (kruidnagels)

info


HieŽl opvallend in  't dialek van hie en noa 't oeŽste va Zuud-Limburg is 't gebroeŽk van noasjleŽg  in
d 'r oetsjproak va bepoalde wuurd
mŤt lang klinkesj.
ZoeŽne noasjlaag  wuurt genotierd mŤt
'n trema op de Ž.
Vuur 'n r hoof d'r noasjlaag
neet ummer gesjrieŽve  te weŽre umdat ze
(bie sůmmige sjleŽptoeŽnwuurd) vazelf in d'r oetsjproak te huuŽre (huren) is. (verkierd (verkeerd), duur (deur), vuur (voor)

Vuurbeelde wuurd mŤt noasjlaag
(
+ geluid):

aeŽ en eŽ  (ae en ee-wuurd mŤt e-noasjlaag)
 zaeŽg (zaag), beŽk (beek); deŽ (die); aeŽd, eŽd (aarde), weŽ(r)d (waarde); beŽnde  (beemden); vleŽgel  (vlegel, stout kind);  zjweŽgel (lucifer); peŽd (paard);  peŽdje (paadje); meŽdje (meisje); reŽge (regen); leŽg  (leeg); vreŽte (vreten); reŽkel (haas kwajongen); sjeŽl (scheel); leŽze (lezen);
keŽl (kerel; keel); teŽnge (tegen); weŽte (weten); reŽge (regen), neŽ (nee); neŽve (naast)


ieŽ: (
ie-wuurd mŤt e-noasjlaag)
zieŽve (getal zeven)
kieŽs (kaas); ierlek (eerlijk);
wieŽnig (weinig); wieŽrt (vijver);
nieŽtel (brandnetel);
 kieŽsj (kers); krieŽmer (kramer); 
lieŽlik (lelijk) hieŽring (haring);
lieŽre (leren); ieŽker (iedere);
viertieŽn (veertien); tieŽne (tenen); 
twieŽ (twee); kieŽke (kijken,  sjtieŽgel (stegel, draaihek); zieŽker (zeker); bieŽ (bij);
mieŽ (meer); hieŽmel (hemel);
sjnieŽ (sneeuw);sjieŽm (schaduw);
sjieŽr (schaar),
wienieŽ (wanneer); zieŽl (ziel)

oeŽ: (
oe-wuurd mŤt e-noasjlaag)
doeŽs (doos), broeŽd (brood); doeŽd (dood) groeŽt-groeŽter (groot, groter); sjoeŽn (schoon mooi; schoen); sjoeŽt (schoot); sjoeŽtel (schotel) koeŽd (kwaad); loeŽd (lood); noeŽte (muzieknoten),  kroeŽd (kruid); sjtoeŽt (stoot); sjtoeŽte (stoten); sjoeŽl (school); kroeŽsjel (kruisbes); hoeŽg (hoog) hoeŽger (hoger); oer (horloge), oor); oere (oren);  loeŽs (loos, verstandig); sjpoeŽk (spook); sjproeŽt-sjproeŽte (spruit-spruiten); woert (wordt); woe(r)d (woord); sjroeŽp (stroop); zoeŽ (zo); noeŽ (nu); roeŽs (roos); roeŽze (rozen); roeŽd (rood); roeŽzekrans (rozenkrans); voeŽgel(vogel) 

uue:(u en uu-wuurd mŤt e-noasjlaag)
kuuel (boerenkool), buuesj (beurs), sjtruue (stro); muuele (molen); duueske (doosje); sjuuetelke (schoteltje); uurke (oortje); hure (horen); vuur (voor); vuuegelke (vogeltje); zuuemere (zeumeren, verzamelen van resten); huuege (ophogen); onnuuezel (onnozel); bruuedje (broodje); nuuege (negen), nuuet (noten)

* oa (ao-wuurd mŤt noasjlaag, aoch gesjrieŽve es aoŽ)
moan (of maoŽn), oape (of aoŽpe) (open)noa (of naoŽ)  (na); vroag (vraoŽg) (vraag); roa (raoŽ) (raden); Roa RaoŽ) (Wijnandsrade), boam (baoŽm)  (bodem); loak (laoŽk) (prei); hoal (haoŽl) (hol); hoaze (haoŽze)  (kousen), sjloape ( sjlaoŽpe) (slapen) toafel (taoŽfel) (tafel); sjoap (sjaoŽp) (schaap); boave (baoŽve) (boven); poat (paoŽt) (poort); joa (jaoŽ)  (ja); moat  (maoŽt) (maat); droad (draoŽd)  (draad); sjtroat (sjtraoŽt) (straat) moage (maoŽge) (mogen; beloave (belaoŽve)  (beloven)

 Ųš
mv. van oa (aoŽ) sjoap-sjŲšp (sjšŲŽp) (schapen), droad-drŲšd (dršŲŽd) (draden), boam-bŲšm (bšŲŽm) (bodems),

Zjwierse familiename:
Vuur 'ne achternaam zeŽt me "va"
va Brand (Brand); va BieŽmelmans (Bemelmans); va Bex; va Bruls; va  DreŽse (Driessen); va EeŽres (Erens); va  Franse(n); va Habets; va Hoebe (Houben); va Jůnge (Jongen); va Joakobs (Jacobs); va Linze (Linssen); va L'Ortye; va Kicke (Kicken);
va Marell (Marell); va MeŽrtes (Meertens); va  MieŽse (Meessen);
va MoeŽdesjheŽm  (Mooderscheim);
va Mulkes (Mulkens); va NieŽste (Nijsten)
va  SjnieŽdesj (Snijders); va  Sjteins (Steins); van de Wimmer of va Wimmesj (Wimmers)


Zjwierse vuurname
vuur 'ne
meŽdjesnaam zeŽt me 't

't An (Anna); Andrť, Drikkes:
Driek (Andreus), 't  Plien (Paulina); 't Merie, 't Maria (Maria); 't  Lies, 't Lieske (Elisabeth),
't Fientje (Josephina), 't Mien, 't Mina,
Wiel, Willem, (Wilhelmus, Wilhelmina)
't NŤt (teke) (Antoinette); Neer ( Rene)
 Giel, Gieliam (Guillaume); Bertus, Bert; AlbaeŽr,  BaeŽr, Huub, LambaeŽr, (Albertus, Hubertus, Lambertus)
Harie (Henricus); Karel (Carolus)
NieŽl, 't  NeŽleke (CorneŽlis)
Lewie (Lodewiek); Frens,
't Sieska  (Franciscus); Fůn (Alfons); Lei, Leio (Lodewiek, Leonardus); Joep, Zef, (JoeŽzef);  ZjaeŽn (EugŤne); 't  LieŽna,
't  LeŽn(eke) (Magdalena);  Math, Jeu (Matheus); Martien (Martinus); Jan, JoeŽhan, ZjaoŽn, Sjeng, Zjeng, Sjang, 't Sjan (JoeŽhannes), Pierre, PieŽter (Petrus); Zjaak (Joakob)

 

Biename: BeŽb (Huub Sjteins); Op (Huub Steins, d'r sjoester); Bakkertje (Zef Bruls); de Sjnoek (sjoester); de zuul (sjoester) ('n zuul is gereidsjap vuur d'r sjoester); Mem (moder Austen, vroedvrouw); de Prif (Rudolf Sodomka); d'r dieke Sjier (Math Neven).

dialect
zjwier vreuger
sjelwuurd
literatuur
kruutskes
foto's
weŽg op kaarte
historie
links
buur
gehuchten
truk/terug/back paortklopper foto Els Diederen ©
loeŽster:

oa (aoŽ)

Ųš (šŲŽ)

(a)eŽ

oeŽ

ieŽ

uue

 

Hub van Fon vertŤlt in 't Zjwiers

 

SamesjtŤlling:
els diederen 2003-2013 ©
©
els diederen @-mail

Dank aan mien mam Lieske Sjteins (geboare 1907 i Zjwier 'aan 't kruutske'), mien zuster Lineke Diederen en de familie S(j)teins).

Els Diederen 
weblogo
        en
        link 
        naar els diederen-website ©

Creative Commons Licentie

Dit Zjwiers leŽsplenksjke is gratis te besjtelle bie de samesjtŤlster es pdf.  A4
om in te klure en lieŽre leŽze!
mail els diederen @-mail els diederen