Dat is de vroag dee miej veurlegd is. Miene eerste reactie is: mo'j noagoan, hoo kan dialekt now nen last wean veur de leu dee t geern sprekt en least en t ok nog n luk biejhöaldt. Hoo komt n meanske der biej van nen last te sprekn? Ik kan miej veursteln dat der wat leu bedoolt da'j met dat dialekt nich zoo wied meer komt in de weerld. Vrower hebt völ leu dat zoo beleafd en doarum probeern de oaldn in t hoes de keender Hollaands te leern, aanders zoln ze hier meer teumig achterblievn in de beslotnheid van dit laand. Wiej mosn ja mondiale burgers wordn en wat doo'j dan met ne sproake dee meer in zon klean heukske van de weerld sprokn wordt deur ne koppel eagnwieze Tukkers. Weast der op verdacht: zoo proat der nog wal wat leu.
Meer dee meneer van deankn is toch wat an t veurbiejgoan. Wiej deankt nich zoo strabaant meer in of/of, meer gelokkig kan en/en ok! Wiej bint n luk paradoxaal an t wordn. t Is woar: wiej bint meer mondiale burgers as de besvaar en de besmoor. Dat is wisse.
En dan bedool wiej dat wiej meer zeet en heurt van de weerld, meer reist en meer benul hebt van wat der gängs is. Is dat zoo? Dat kleenkt wal good, meer wordt wiej wal van dee weerldburgers?
t Lik ja eer aandersum: wiej leaft in oonze kleane weerld van gezin en doarp en stad, in n kreenk van familie en vröndn en doar gebeurt t ok. Joawal, wiej reist makkelik noar alle kaantn van de weerld, meer recht reizn is dat nich. t Is meer vleesvervoer. Wel kan der now met recht zegn dat e reist? Aandere leu in aandere cultuurn temeute komn as meanske? Ik wol ow wiezer hebn. Wiej bint ja pas tevrea as wiej in Spanje patat en metwors kriegn könt en wat is n reis noar Italië as der gin zoerkool is? En as den papatboer en den zoerkoolkeerl ok nog plat kuiert, he'w nog nooit zonne mooie vakaansie had.
Der wordt miej te gemakkelik proat oaver dee mondialiteit. t Is woar dat de weerld kleaner wordt, dat wiej t woonder beleaft dat wiej in weanige minuutn aalns heurn könt wat der gebeurt in de weerld. Meer heurn hef in t Twents twee beteeknisn: anheurn, t geluud opvangn, meer ok: lustern, gehoorzaamn.
Wiej heurt wal völ, meer heur wiej ok? Döt t oons wat?
De weerld reup in 1940: iej mot Duuts leern. Engels is nich van betaansie en wiej begunn in de eerste klas met Duuts en in de tweede met Engels. Now is t almoal Engels wat ze roopt, meer wat mo'j der met in Europa, woar 20 miljoen leu meer Duuts proat as Engels?
Wie proat oaver oetzeandn, sprekn, taal, meer iej heurt weanig oaver heurn, verstoan, begriepn en haandeln noar wat iej heurt.
Wiej hebt ne proatcultuur, ginne dialoogcultuur. Wiej bint deep oonder n indrok van wat wiej maakn könt an apparaatn um boschopn oet te stuurn, meer gin meanske schient zich naar te maakn oaver wat leu almoal opnemn könt.
Ik geleuf wal dat ze oons den last van t dialekt tootertied en mangns nog anproat en gelokkig bint der ok nog vernömstige leu in Brussel dee t good bekekn hebt: de leu loat zich de modersproake nich ofnemn en dat doot ze nich. Ze hebt der recht op, want t is eer eagn. Doarum mot dee modersproake bewaard blievn en activeerd wordn.
Gin deankn an, dat wiej t geveul mot hebn dat t oons gund wordt en dat wiej now niks meer te zeurn hebt.
t Hef trouwns niks met gunn te maakn, t hef met geboorterecht te maakn. De dinge bint aait scheeftrökn west en now komt ze op de stea en stoat ze op de riege. Zoo zee ik dat. t Dialekt volweerdig noast de sproake van oons laand, t Nederlaands. Twee mooie sproakn, wat n riekdom en met t Fries derbiej he'w der now dree in oons kleane laand. Wat wiej nich deankn, veuln en oetdrokn könt in de ene sproake, dat kö'w wal in de twee aandern. Wiej hebt ginn last, meer wiej hebt n luxe-probleem.
Nee, wiej hebt der ginn last van dat wiej ok nog ne aandere sproake leerd hebt. Heb wiej doardeur nen achterstaand kreagn biej t leern van t Nederlaands? Ik wet dat zoo net nog nich. Persoonlik heb ik dat nooit zoo veuld. Wiej warn as jongs en wichter van dee tied völ te bleu um der veur oet te komn, meer dat beteeknt nich dat wiej t Hollaands slechter leerd hebt.
Leu dee twee sproakn good kent, dat bint de domstn nich en ik blief der biej: dee't good Twents leerd hebt of Fries en good Hollaands op de school, dee sprekt t Hollaands joa zoo good as dee't eentalig opbracht bint. Dat proat iej miej nich oet n kop. Dee hebt gewoon meer tied spandeerd an de taal en de hersns bint meer traind in t wisselnd gebroek van twee sproakn.
Op n eerstn meert heurn ik n programma op de radio oet n bejoardnhoes in Australië. Doar hebt ze noagoan hoo good dee Hollaanders, emigreerd in de vieftiger joarn, eer Engels nog kent. Ze mosn zoowat almoal toogeavn dat ze t an t verleern warn. Ze veuln wierum op de oalde modersproake. Iej konn ne oalde vrouw heurn, dee vlot Engels sprökn had, meer der gin woord meer van wus. Aalns kwiet. Zee sprök wier onvervalst Rotterdams.
Ik wet zeker, dat as wiej oalder wordt, dat wiej t Twents oonder mekaar as modersproake meer gebroekn goat, as t Hollaands. Doarum alleen al mo'j t Twents good biejhoaldn, dan he'j der voort nen lust van.
Is t ok woar, en dat heur iej mangns, dat keender van immigraantn, as ze eerst good Arabies of Turks leert, dat ze dan makkeliker Hollaands leert? Ik kan miej dat zoo nich veursteln. Iej könt hoogoet zegn dat keender dee makkelik leert, ruumte genog hebt um good ere modersproake te leern en ere gasttaal, t Hollaands. Dat is nich niej. Dat spölt al zoo lang in België en biej de immigraantn in Amerika en Canada.
Ik kan miej ok good veursteln, dat as iej hier mot leern en leavn en schrievn en deankn in de gasttaal, dat t leern van dee taal veur aalns geet. Dat slöt ok op keender dee in t hoes allenig meer Twents heurt. Dee mot wal good Hollaands leern, wilt ze verdan in t leavn. De meestn blieft ja nich op ne eenleustige boernstea woareargns achter Noord-Deuringn zitn.
Nog n moal dat probleem: as ze in t hoes allenig meer de modersproake sprekt, hebt dee keender dan nen achterstaand biej t Hollaands leern? Dat mo'j noagoan könn an de haand van de ciefers van eandexaamns Nederlaands van de middelbare schooln. Ik heb dat nog nooit heurd en ik mot dat nog zeen. Eerlik, ik geleuf der niks van, en de völle scripties en wearkstukke dee ik zeen heb van mien leavn, van studeantn oet alle deeln van t laand, heb t miej nog nooit beweazn.
En doarbiej: oaver wat veur Hollaands he'j t dan? Woar sprekt ze dan in hoes zuver Hollaands, net as op school? Doar wol ik dan ok wal s ne kaart van zeen. Ik wonn veerteen joar in de Alblasserwaard en daor heurn ik van de oonderwiezers dat t eer völ meuite kostn de sproak van dee keender te corrigeern. En hoo geet dat in Rotterdam en Amsterdam? A'j de leu heurt kuiern in de Tweede Kamer, dan deank ik wal s: doar hebt de oonderwiezers ok vergevns met gängs ewest.
Loa'w der nich meuilik oaver doon: de riekdom van de twee taaln is nen lust! Iej könt der met communiceern op meer as een nivoo. Dialekt is ne sproake veur de dialoog.
Wiej wördn der vrower aait op verdacht maakt da'j dat Hollaands good sprekn mosn, meer der wördn weanig zegd oaver t heurn. Dat is oonze vrömde cultuur! Nog n joar of tien en wiej hebt de inhoald van 15000 beuke in ene seconde in de studeerkamer, zeg Philips. t Is daanknsweerd, meer wel kan dat leazn in een meansknleavn?
Loa'w t dialekt toch good bewaarn, en deur t meer te gebroekn leer iej, hoo verschilnd t Hollaands is van t Twents as t um begriepn, verstoan, heurn en annemn geet. t Hollaands is ne 'veurwearpelike' sproak, zoo heb ik dat aait veuld. Objectief kö'j de dinge der mooi met zegn, meer t dialekt hef dee extra dimensie van verstoan zoonder völ weurde.
Is dialekt dan ginn last? Feilik bint der twee lastn:
1. n Last van t bewaarn, in staand hoaldn, t reageln van spelling en syntaxis.
2. n Last van t verniejn van t gebroek. Heandig an goa wiej begriepn dat t gebroek van de streektaal wat te beduudn hef, prakties, in t gewone leavn. As ik leas dat der cursusn geavn wordt an verpleegsters um Twents te leern zoodat ze de patiëntn better begriepn könt, dan is doar sproake van verniejing.
Dat zol wat meer gebeurn motn: managers dee hier goat wearkn zoln der good an doon de sproake zoodöanig an te leern, dat ze de leu in t bedrief begriept. En heandig an wordt t ok tied dat de modersproake normaal is in winkels, as de communicatie met de klaantns doardeur better verlöp.
t Is dudelik dat gineen instituut dat almoal allenig ankan. Doar he'w t oonderwies biej neudig, tot en met de universiteit, wiej hebt de keunstweerld neudig, de schilders en de muzikaantn, wiej hebt de dichters en de schrievers neudig. Um dat biej mekaar te brengn mot der coördineerd wordn en wordt dat dan ginn grootn last veur Akademie en Kreenk?
Wiej hebt A zegd, wiej mot ok B zegn, meer doar he'j hoast n generalistiese logopediste veur neudig...