Iej hebt nooit good plat leern sprekn, zeg iej, dewiel oew vaar en moo aait wa plat met mekaar deudn. Willem Wilmink hef dat ok zeg.
Joa, ik geleuf da'k model stoa veur n hil deel van miene ginneroatie. Ik ken völ kameröa van vrogger woar a'k aaltied van dat Steenkoolnederlaands met deu. Mar ze könt almoal good plat verstoan, en as oonze oalde leu s n moal biej mekaar warn, dan gung t ok almoal in t plat.
Wanneer bin iej der dan met begunn? Kreeg iej dat van de stroat met?
Oons moo zear kortns nog van: doo't ik van de leagere school kwam en noar de HBS gung, doo was ik a hellig umdat zee miej nooit plat harn leerd. Doo ha'k a n moal zeg van 'iej möt plat met miej proatn'.
En noe dan?
Noe döt zee t wa. Dootieds hebt de oalde leu t wa n zetjen met miej doan, mar a'k dan gen good plat wierum deu, dan gungn ze sito wier oaver op t Hollaands. Leu oet Tweante proat net zoo leef fout Hollaands as dat ze good Tweants proat en fout Tweants wierum kriegt. Zee proat ok nich geern óaver ere modersproak. Den oaldn kameroad van miej den ik kortns wier zag, Willibrord Demmer oet Albearge, met úm kon ik t der wa oaver hebn, en dat was hil plezerig. Wiej harn t oaver wa'j noe feilik zegt, en oaver de foutn dee't ik maakn met de geslachtn en zoo.
Was t zoo slim?
Hee hef miej op verscheidene dinge weezn. Doo wördn ik wier hellig, met terugwearknde kracht. Hartstikke hellig op de leu dee't dootieds teagn oonze oalde leu hebt zegd: 'U moet Nederlands praten met uw kinderen, anders krijgen ze achterstand op school.' En ik dachn potverdorie, alleen a met t oonderscheid tusken mannelike en vrouwelike weurde he'k op de HBS uurn zitn staampn, met Duuts benaamd. A'j plat könt, dan wet iej dat gewoon, dan hoof iej doar geels nich oaver noa te deankn. As ze now gewoon harn zegd van 'Denk eens even na, hoe zouden jouw vader en moeder dat gezegd hebben in een bepaalde zin', dan ha'j t terechte had, en dan har t hoesweark maakn ok völ plezeriger west. A'j dat biej oe zölf könt noagoan, dan bi'j nich meer an t staampn, dan bi'j gangs met oew eign taalgeveul. Doar broek iej aandere harsenceln veur as biej dat domme staampn. Wa'j bloos nog doon möt is ankruusn wat de oetzönderingn bint. Iej könt völ better n klean riegke oetzönderingn leern as dee lange riege geregeldheedn.
Hoo gung t verdan?
Noa dat pröatke met Willibrord Demmer he'k in t weurdebook van nen pleer weurde t geslacht op ezoch en doar bin ik met noar oons moo hen goan, en noar mien schoonvaar. Ik zeg: 'Na, hoo zol iej dit zegn en hoo zol iej dat zegn', en t klopn almoal! Doo vreug ik t an mien breur en den har ne score van zoowat nul. Den veult dat hoast hilndal nich an. n Paar dinge mar. Hee wus nog dat oons vaar mangs zear dat e 'zunn mooin dag' har had, en dus is 'dag' n mannelik woord.
Willibrord Demmer har bescheed wetn of ne toafel mannelik of vrouwelik is... en nen stool ok, en n hemmel. Met wat dinge kon ik ut zölf ok wa heurn. Oons moo zear: 'Wiej et vandaag gen vleis want ut is Stiln Vriejdag' en: 'Wiej hebt de Stille Wek had'. Zee zol nooit 'Stille Vriejdag' zegn, dat kleenkt nich, dat krie'j bloos as eenn plat geet proatn den t rech nich kan. En oons vaar, den har vrogger ne meubelzaak, en a'j m vreugn noar n umzet, dan zear e: 'k Heb ne stille wek had', en nen röstign dag was biej um 'nen stiln dag'.
Mar doo't ik biej miej zölf noagung: is t noe 'mooin toafel' of 'mooie toafel', dan kon ik dat geels nich heurn. En of t noe 'mooin stool' of 'mooie stool' möt wean, dat heurn ik ok nich. Zoo wördn t miej kloar dat met t plat ut taalgeveul vortraakn.
Mar op nen morn wördn ik wakker en ik dachn: woarum heur ik t wa biej 'dag' en 'wek'? Juustemeant. Umdat ik miej doarbiej hil good nen zin veur de geest kan haaln den oons vaar of moo broekt hef. Doo dachn ik: loa'k al dee zölfstaandige naamweurde - toafel, stool, piano, wa'j mar bedeankn könt - s perbeern te pasn in nen zin den oons vaar of moo zegd hef. Doar bin ik n paar dage met gangs west. En ik kwam oavera oet! Ok biej 'stool'. Oons opa völ biej oons wa s in sloap in zienn stool. Ik dachn: as stool mannelik is, dan is t 'opa is in n stool' en nich 'in de stool', dat kleenkt nich. Dus zoo kaan'k wá heurn of n woord mannelik of vrouwelik is. Ik kan t haaln oet wat miej nog in t zin schöt van vrogger.
Dan he'k nog mazzel dat miene oalde leu nog plat met mekaar deudn, want der is nen aandern kameroad van miej, den ziene oalde leu pröatn ok nog Hollaands met mekáar as de keender der biej warn. Allenig as ze met n beidn warn deudn ze plat. Den kameroad hef der nog völ meer meuite met as ik. Oons vaar en moo hebt ok wal s zeg: veur de keender is t better a'w ok Hollaands met mekaar proat, mar dat konn ze nich terechte kriegn, dat was zoo ampart.
En hoo proat iej noe met oew breur?
Joa, doar doo'k dus dat Steenkoolnederlaands met. Wilfried kan hilndál gen plat. Doar hef e zich ok n betke veur ofslötn. Hee deu zoo van: doar he'j niks an. Mar t hef miej aaltied a interesseerd, ok op de middelbare school a. Later hef e biologie studeerd, hee was meer richt op wiskunde en natuurkunde en ik öann toch meer noar taal. Grapn bedeankt e wa. A'k n leedke van miej zölf heb, dan zit doar wa veur de helft ideein van um in.
En wat doo'j met aandere leu?
Dat is mien grötste taalprobleem, zölf plat doon. Noe en dan n lös zinnetjen in n cafee in Vasse, dat geet miej wa oardig of, mar biej n hil betoog in t plat val ik deur de maand. Mar dat doo ik ok biej Sonja Barend met mien Steenkoolnederlands! Ik bin der nich wies met da'k doartoo veroordeeld bin. A'k miej zölf mangs terugge heur... man oo man, zoo har ik t nich in t heufd. Dan zit ik toch dudelik in ne tweede taal te formuleern en te articuleern, krek as noe met oeleu in t plat. As ik dan in zon gesprek biej Sonja wat te enthoesiast bin dan wördt t zon ondudelik gemoompel, dan zit ik doar wier zoo veur miej hen te knauwn. Der bint der völle dee't dat nich zon probleem veendt, mar veur miej is t ne grote frustroatie.
t Is toch mirakels mooi da'j de kost könt verdeenn met - wat de taal angeet - dat aait wier deur de maand valn...
Noa, op t toneel vaalt t nich zoo op. Dan maak ik wa taalfoutn, benaamd biej de eerste try-outs, mar met de tied wördt ut program biejschaafd. Op miene tweede CD steet ok nog zonne fout dee'j ok völ heurt an dizze kaant van de weerld. Ik bin doar wat politie-ageantn an t saantern, en in plaats van Zij lopen... zeg ik Hun lopen naar mij toe. Da's ok Steenkoolnederlaands. Ik heb t s opzoch in t weurdebook wat wiej aaltied broekn op de HBS - de Pius X in Almelo - en doar stun in: 'hun' in de betekenis van 'zij' wordt wel eens gebruikt in minder beschaafde gebieden van Nederland. Mö'j begriepn! Wat ne knechterieje!
Tegn onze oalde leu hebt ze aait zegd van 'Jullie moeten Nederlands tegen de kinderen spreken, anders krijgen ze een achterstand', en dus wördn der op de leagere school ok hilmoal nooit andacht schönkn an t Tweants, biejveurbeeld dat ze oons vertöln woarum a'j 'n stool' en 'de toafel' zeit. En niks oaver wat vun groot veurdeel a'j der biej könt hebn veur t leern van aandere taaln. Dat is der wied biej hen. Wat zeg ik? Dat is schandalig!
Ik vreug oons moo: 'Hoo he'j oe dat toch zoo makkelik könn loatn anproatn?' 'Noa ja', zear zee, 'dat was a op de hoeshoaldschool. De meakes dee't Hollaands sprökn dee warn op schoon, en alns wat plat deu was op kloomp.' Zoo wördn t Tweants aaltied in verbaand brach met de leagere klasse, van tekstielarbeiders en kötterboerkes.
Dus t is n veurdeel a'j good plat könt?
At keender good plat könt hebt ze doar nen onmeundign veursproonk an, en niks ginn achterstaand. Willibrord Demmer zeg dat ok. Hee kan völ better plat as ziene breurs en zusters. Hee was twaalf joar doo at e t hoes oetgung. Doarnoa begunn ziene oalde leu met Hollaands teagn de keender. As e dan wier s in t hoes kwam dan heurn e ziene breurs en zusn foutn maakn in t plat, of amparte dinge zegn. Iederbod heurn hee t wieder verslatern. Doo vreug ik m of e met t plat gin last har had biej t Hollaands. Hee vun t juust n groot veurdeel. Met zonne oondergroond is t völ makkeliker um ne dudelik nieje taal te leern en dan t knöpke kats um te könn dreain. Ik bin mien hele leavn a gangs um t oet mekaar te kriegn!
Wat hef t plat veur oe nog meer in?
Ik wet nich wat dat is... In mienn studio in t hoes he'k der vaak meuite met um in t Hollaands den juustn toon te veendn. Op t toneel, met publiek der biej, geet dat vanzölf, mar in n studio bin ik vaak an t zeukn hoo at ik t möt zingn. Mar in t plat is t aaltied in een moal good!
Biej t terechte maakn van Geen spatader veranderd ha'k doar ok zonne mooie ervaring met. Dat zear mien breur nog, dewiel den himmoals nich zoo völ ophef met t plat. Un paar stukkes van t program leupn nich zooat t mos. En net dee stukkes warn in t plat wá good. Wilfried zear: 'Mar iej zeit ut noe ok völ meender umslachtig, völ ráker. Vertaal dat noe s terug noar t Hollaands.' Dat deu ik, en doo gung t voort good! En doo zear Wilfried: 'Iej könt völ better plat as ik, loop t hille program s noa en kiek s woar at de knelpeuntn zit, schrief t vanniejs op, mar dan eerst in t plat en vertaal t dan in t Hollaands.' Zoo he'w - echt woar - al dee knelpeuntn oplost! Veur de leu in Haarlem is t noe ok völ better Hollaands, deur dat oaverzetn hen en wier noar t plat. Zölfs oet leefde veur t Hollaands, zo'j t Tweants mötn stimuleern.
Is t doarveur nich völs te late? t Löp op n eand...
Joa, oavera um oe hen zee'j t gebeurn. Ut mooie oalde Tweants wördt achteroetsmetn. Steenkoolnederlaands kump der veur in de plaats, doar geet ut op an. Wat de leu van hier dan nog metkriegt is nen deurpot woar a'j allenig mar last van hebt.
Leu woarvan a'j t ok geels nich zoln verwochtn doot Hollaands teagn de keender. Ok veuranleu dee't zich aans wa broekt veur t plat. Kortns was ik op ne biejeenkömste van de op te richtn platschrieversboond. Ik wus nich wa'k heurn. Doar harn ze t ok oaver n 'woordnbook' of n 'woordnboek'. Ik zeg: 't Is toch weurdebook?' Doo zearn zee: 'Joa, feilik wa.' 'Mar woarum zeg iejleu dat dan nich?' vreug ik. 'Joa, dat slöp der zoo in', deudn zee wierum.
Leu oet Tweante bint zoo tweeslachtig: an de ene kaant zoln ze t jammer veendn dat t plat verleurn geet, mar an de aandere kaant doot ze genne meuite um ut good deur te geavn. Nen Tukker höldt zoo van gewoon dat e t veur zichzölf verdrit. En an t lestn zichzölf opheft.
Freezn bint doar toch hil aans met.
Noa, ik was twee öavnde biej de lesriege Tweants van Engelbertink, en eendearde van de leu doar was Frees! En dee Freezn dee harn pen en papier metnömn en schreevn alns op. Zee vreugn: 'Hoo geet dan den eerstn persoon meervoald?' en Engelbertink deu dat dan veur. Dee Tweantenaarn meer van: 'Oo joa, mar wiej harn vrogger dit en wiej harn vrogger dat'. Zee woln gesjichtn heurn, en gezellig wat kuiern in t plat. Dee Freezn irriteern dat, dee zearn: 'Joa, mar luustert s, doarveur zit wiej hier nich. Wiej zit hier um te leern hoo at t in mekaar stek.' Wat van dee Tweantenaarn wier: 'Och, mar doar deank wiej geels nich biej noa.'
En a'w t noe toch oaver de Freezn hebt... Ik har n moal n program, doarbiej dreain wiej aaltied an n eand, op t momeant dat de leu gungn stoan klapn, t Wilhelmus. Iederene gung dan rap wier zitn. In Freeslaand deudn wiej t zölfde met t Frese volksleed. Mar wat gebeurn der? Zee gungn nog völ harder stoan! De hille zaal! Ik dachn, mien God...
Dan ha'j ne goeie buurt maakt.
Noa, nee... Ik vun t gevöarlik!
Heuw?
Freezn en Tweantenaarn könt nog völ van mekaar leern. De Tweantenaarn zoln net as de Freezn wat bewuster met ere sproak um mötn goan en zich nich vort loatn ciefern. De Freezn zoln nich zoo nationalisties mötn wean. Nen Tweantenaar is völ meer zoo van, och, loat mer kuuln... As ze noe in dit cafee t Tweants volksleed zoln spöln, dan geet der geneen stoan.
Nee, doar hebt ze hier nich zonne beending met. t Wördn oorsproonkelik in t Hollaands schrevn deur J.J. van Deinse. Ziene oalde leu warn inkommelingn oet Zeeuws-Vlaandern.
Joa, völ leu dee't zich in hebt zet veur Tweante en t plat, bint van boetnof. Doar möt wiejleu oons feilik dood veur schaamn.