De Nieje Tied Weerldwied


Oet De Nieje Tied nummer 6 (januari 1997)
Gerrit Klaassen

Litteratuur in de eerste taal: kleijn tusken wil en helligheed

Zoo um en noabiej de leazing höaldn biej de eerste officiële biejeenkömst van de Schrieversboond Oaveriessel op zoaterdag den 30n november 1996 biej de OBD in Nijverdal

0. Kaantteekningn

Vuur a'k anvaank wi'k eerstns n paar kaantteekningn zetn biej woar ik vandaag vuur neugd bin. Da's dan ok meteen de inleiding op mien verhaal.

Doo't Bert Wolbert miej vurige moand vröag um hier n luk te klassineern oaver schrievn in t plat en wat miej noe beweg um dat te doon, mos ik evn noadeankn. Later wus ik woarum a'k nich voort 'joa' dorf te zegn. Dat had van doon met ziene vroagstelling.
In t Hollaands he'k wal s vuur n publiek mötn sprekn, mer nooit oaver wat mij beweegt. Lik miej aans ok krek zoo makkelik nich, benaamd as nen oard plat oewe eerste sproake is: in dat plat zol dat toch makkeliker mötn wean, dat kömp toch richter oet t hert. Loa'w evn, vuur de kloarigheed, vuurop steln dat út Tweants nich besteet, krek zoo min as t mer een Neersassies gef.
Terug noar dee vroagstelling: dee zat miej nich lekker, asof iej nen jas krang um an hebt. Beweagn? Dat zeg iej hier nich. Der beweg miej niks um in t plat te goan schrievn. Dit verhaal zol dus hier a op könn hoaldn...

...as t nich zol wean dat der kortns nen breef achteran kwam woarin t 'wat beweg oe' was vervöngn duur n niej thema: Woar schrief wie veur? En doarmet he'w t nog nich had: der steet ok nog in dat disn sprekkerd t zol goan hebn oaver de meuite dee't t gef um vanoet ne zuvere sprektaal verantwoorde literatuur te schrievn.
Hoo he'w t der noe met? Eerstns oaver wat miej beweg, zeg mer woar a'j vuur schrieft en tweedns oaver verantwoorde litteratuur vanoet ne zuvere sprektaal. Too mer! Dan zö'w t oaver bede hebn.
Vuur de opzet van dit betoog - dat dus in twee stukke oet mekaar vaalt - hoal ik Bert Wolbert dan ok met verantweurdelik. Den inhoald za'k zölf vuur teeknn.
Geneumde oonderwearpn zint wis twee dinge woar a'j n deel oaver könt zegn (schrievn). Met n luk goo wil kö'j ok nog ne wisse konsisteantie (saamnhaank of vastigheed) gewaar wördn tusken bede, dat kö'j. Mer doaroaver wiederop. Loa'w mer s losgoan...

1. Schrievn in t plat

Doo'k de vroag vuur miejzölf oaver had ezet in n plat dat miej körter an de hoed kwam, kon ik t voort better verstoan. Dan vroag iej nich wat miej beweg mer wat miej drif um in t plat te goan schrievn. En um earlik te wean: Joa, ik geleuf da'k met zunne vroag better gewördn kan.
As ze oe dát zeit: 'Ik geleuf da'k doar wal met gewördn kan', dan waart oe mer! Hier geleuft ze allenig as ze eargns good kunnig met bint. Aans zal nen Sasser der nich zoo rap van neumn as e geleuft. Mer in dat geleuf zit geliek de verbeelding: groondloag vuur anzetn töt wa'j litteratuur zoln könn neumn. Da's an disse kaant van de weerld meesttieds ne verbeelding woarbiej op zien meenst nog een been an de groond blif stoan. 'Zweverigheed is platschrievers vrömd' um der mer s ne ginneralisoatie tegn an te smietn.
Der schöt miej ineens van alns in t zin: van expressie van oew alderdeepste innerlik töt helligheed en alns wat doar tusken zit. (Oaver dat alderdeepste innerlik doar hef Broos Seemann hiervuur a t een en aander anreurd. En a'k good luustern höal ok hee iederbod wal een van ziene bene an de groond.) An dat alderdeepste innerlik doar wi'k hier noe an vuurbiej goan.
Ik wil wat aans neumn: twee begripn dee at zoo op t eerste oog nich völ van doon hebt met mekaar: helligheed en wat misschien nog wal meer drif: wil. Meestns wil as 'plezeer' en n betke wil as 'weunske um te bereikn wa'j oe in den kop hebt zet'. t Wördt dan a rap iets wat oe gangs höld, wat oe drif. t Woord drift duudt nöast passie en hertstocht (wil) ok op helligheed. Iej heurt t a: wil en helligheed ligt - krek as gek en geniaal - nich zoo naar wied oet mekaar. Dat ha'k miejzölf nich könn bedeankn a'k dee vroag 'wat beweg oe' nich um had ezet in: 'Wat drif oe um te schrievn?' Wil en helligheed dus.
Noe zol ik miej zoo vuur könn steln dat der leu bint dee't benaamd niejplichtig bint noar dee helligheed. Al dee leu zooat ze hier zit hebt wil an t schrievn, aans zoln ze der nich an begunn wean en ok nich hierhen wean kömn. Dat lik miej kloar. Mer wat kan oe noe zoo hellig maakn da'j pen en papier pakt - of achter t schearmke kroept um der op t toetsnbröd op lös te rammeantn? Wat drif oe doarhen? Helligheed umdat wel onrecht wördt andoan. Umdat der 'slimme' (doarmet mean ik 'valse') argumeantn wördt ebroekt. Umdat der leu bint dee't t plat nich serieus nemt of der wat met anknooit. Of umdat der leu bint dee't stik weigert um t plat op aandere perceeln te broekn as t boernearf.
Noe he'k in t plat schrievn a wa länger wiln doon, mer ik kenn aamper an stie um der eargns met hen te goan woar a'j oaver eegntiedse tekstn konn disseln en noa good beveendn ok kwiet konn. Met De Nieje Tied ontstön der woarachtig nen 'plat-voarm' den zich ok s gangs wol hoaldn met taalproduktie in plaats van allenig mer -conservering. Platschrievn hef joarnlaank t perceel west van nostalgie en folklore. Nog aait vuur n hil deel. Doo't De Nieje Tied in meert 1994 verschean, kwam doarin ne keantering. Der kwam n blad dat nich wol nöaln oaver hoo at t vroger was, mer dat stön vuur klassineern van n zuver soort en doarbiej de controverse voort nich oet de weg göng. Doar wo'k wal an metdoon. n Platfoarm vuur jöngere schrievers of schrievers met nen jongn geest dee't meestns in ere eegne sprektaal tekstn schrieft dee't umdewiel van litterair nivo zint. Met De Nieje Tied is doar ruumte vuur kömn.

2. Neersasse litteratuur, verantwoorde litteratuur?

Noe a'k an t tweede deel van mien betoog begin, mö'k eerst evn wier wat zegn oaver wat in den bodbreef steet den oeleu hierhen hef neugd. 'De meuite dee het gef um vanoet ne zuvere sprektaal verantwoorde literatuur te schrieven' steet doar in ne schiere volzin. En doar zol ik oeleu wat oaver verteln.
Doarbiej wi'k dree dinge oet mekaar hoaldn:
- de zuvere sprektaal,
- de meuite dee't t gef um dat op schrift te zetn, en
- as t kan ok nog as verantwoorde litteratuur.

Oaver zuvere sprektaal
Op vuurhaand dörf ik te zegn dat der gen ene 'zuvere sprektaal' besteet. An de ene kaant van Albearge zegt ze 'weark', an de aandere kaant sprekt ze van 'wark'. Wel sprek noe t zuverst? Hef dat te maakn met wat vuk weark of wark a'j doot, of a'j weark of wark mooi oet könt sprekn? Mö'j doarvuur sproaklesn had hebn? Vuurhen lag de 'taalgreanze' veur disse weurde zon luk biej n Mekkelbearg (tusken Haarbig en Albearge). Doar wi'k mer met angevn: zuvere sprektaal is n rillatief begrip. Doar kent wiej gen standaardisering vuur. Nich in Hengel, nich in Eanske, nich in Zwartsluus, Hasselt, Roalte of woar ok mer! Dat hoof ok nich vuur miej. Wal zo'j könn sprekn van falderaties in t plat. Loa'w t doar ok mer biej hoaldn. Want a'j an al dee tongvaln nich meer zoln könn heurn wel at woar vortkoomp, dan is t met de platproateriej ok rap doan. En dan he'j t nog gils nich oaver eschreavn dialekt had...

De meuite dee't t gef
Doar löat Hendrik Entjes n mooi vuurbeeld van wetn biej t kuiervroagn met Gerard Vaanholt in n Baants van aanderhalf wekke terug (wiergövn in t Neerlaands). t Kwam der op daal dat, doo't hee in ziene deensttied an ziene oalde leu - woar at e in t hoes aait plat met dö - nen breef wol schrievn, dat m dat glad in n krul löap doo't hee eer in t Neerlaands anschreef, mer in t dialekt was t a krek zon geheister. Entjes pleit dan ok vuur ne bettere verzoarging van t dialekt op papier.
Met dat kleijn reurt Entjes krek an woar at ik in een van de vuurgoande nommers van De Nieje Tied oaver eschrevn heb. Doarin schrief ik oonder meer dat t plat der biej oons in hoes met n papleppel is ingötn. En wel reurn den leppel? Krek a'j a dachn: meesttieds de vaar nich. Doarum brabbeln mien breur, mien zus en ik oonze eerste weurdkes dee'w van oons moo heurn krek zoo noa at zee ze der in göat: modersproake met nen papleppel ingötn.
Platschrievn is - ok al is t oewe eerste sproake - in n anvaank nich makkelik, t gef mangs n worseln. A'j mer gangs blieft um der consisteantie in an te wiln brengn. Nich allenig de oorn te luuster legn en oogn oet n tuk hoaldn, mer ok aktief wiln metdoon in t debat woarbiej n inzet t anschearpn, t vieln an weurde is, dee't ne taalproduktie opleavert dee't de schrieftaal verriekt. Dee't dus de taalreproduktie veurbiej geet. Taalreproduktie brengt meesttieds allenig mer conservering met zich met. Dan krie'j dat schrievers mekaar allenig mer zit noa te keakeln en zich verdoekt achter ne nostalgiese modersproake dee't vrogertied zoodöanig romantiseert, dat ze met platschrieveriej in disse tied zichzölf persifleert. Dan krie'j wier dee stereotiepn van 'vrouwleu met knipmusse en domme boern met goastok in de grote stad'. Dat wil wiej dus nich.

Verantwoorde litteratuur
Joa wa's dat? Der bint watleu dee't hebt loatn bliekn dat t eer eerns is met de Neersasse litteratuur. Disse kaant de weerld was anvaank zestiger joarn Johan Gigengack met De boetenste duusternis ziene tied vuuroet. Mer duurdat disn schriever an ne wisse taalproduktie dö kwam e voort gevestigdn integn dee't zich allenig mer onwies, behoaldend en moralisties meann te mötn oetloatn. Doomoals is Gigengack zien book duur regionale kraant en radio met de groond liek maakt. Zölvns noa vieftieen joar wördn dee gal nog s wier spöjn. Zoo wördn der steark negatief ageerd op de litteraire weerde van den roman. Dat hef de litteraire ontwikkelingn der wis op achteroet smetn. Oaver zukke niejmoodse dinge mos mer better t zwiegn wördn doan. Everhard Jans hef doar oonder t stukske Nog altied duusternis noa 33 joar in t eerste nommer van DNT met rech andacht an gövn.
A'j wierum kiekt en dit alns zoo s in oognschouw nemt dan hebt dee reakties op Gigengacks meestersbeukske ne rem west op de wiedere wörding van benaamd de Tweantse litteratuur. A'j doar meer oaver wilt wetn dan roa'k oe Frank Löwiks Om de taal van Twente te leazn.
Doarnoa hef t laank stille wes. Der wördn wal in t plat schrevn en veutke vuur veutke kwamn platschrievers mangs wal s van t boernearf of, mer polemiek was beteun. Allenig disseleriej oaver spellingskwesties wördn alverdan breed oetmetn.
Um an kwaliteitsverbettering te könn doon kö'j oe nich te behoaldnd opsteln. A'j ontvaankelik bint vuur kritiese interveantie van boetnof en dat wilt metnemn in oewe taaltraditie he'j kaans um disse te könn verriekn. A'j de historie van disse taaltraditie der op noakiekt dan hebt t meestparts boetnmaarksn west dee't zich der in verdeept hebt en de Sassers op eer eegn taal-inkonsekweanties hebt weazn. Joost Hiddes Halbertsma oet Freeslaand dö dat aanderhalf eeuw eleedn a, Karel Schönfeld Wichers, joonk wördn in t Gooi, dö dat töt vuur n joar of tien joar terug nog en Goaitsen van der Vliet - a wier nen Frees - is zunne verrieking in disse tied. Leu dee't oe met aandere oogn loat kiekn noar oewe eerste sproake. Zee wiest op paralleln en verschiln met aandere taalvariaantn. t Is den lestgeneumdn den pleit vuur degelike weurdebeuke en dan nich allenig van dee verzamelbeande woarin at oalde weurde en oetdrukkingn bewaard wördt, mer benaamd weurdebeuke woarmet a'j vanoet t Neerlaands t plat nöager könt learn kenn. Eerst dan bi'j op ne 'voorwaardenscheppende' wieze gangs. Dan schrief iej genne gadderbeuke um te conserveern vuur oezölf (da's op zich good, dat t gebuurt, mer doar bi'j der nich met) mer gef iej platschrievers wal de möggelikheed ok de wat meender bekeande weurde te veendn en te broekn. Dan kö'j van ne taalproduktie goan sprekn dee't met an de basis kan stoan van ne degeliker litteratuurontwikkeling.
De leste tied lik der in t meest oostelike deel van oonze proveencie n luk sproake van ne keantering. Zoonet he'k De Nieje Tied al evn anhaald. En iej könt mearkn dat dit initiatief ziene oetwearking nich mist: in de rubriek Leu, Potleu & Stumpkes lik woarachtig mangs ne oard polemiek gangs te komn. Ok kritiekn, verhaaln en gedichtn wördt nich oaver n kop zeen. Noa n haandvol nommers kriegt schrievers dee't pubelseerd hebt in DNT ne stie tusken Gerrit Achterberg, Willem Brakman en Jan Cremer. A'j n litterairn waandelgids van Eanske der op noasloat, dan kö'j zeen dat de dialektschrievers doartusken ere stie kregn hebt. Al is in den hof van de lettern (...) t Nederlaandse Neersasse beumken nog mer n lutken, um de metredakteurn Löwik en Van der Vliet an t lestn nog evn an te haaln. Nichterum, t beumken kan nog wasn.
 


2007-07-06  Bits & Books, post goaitsen@home.nl