De Nieje Tied Weerldwied
Oet De Nieje Tied nummer 7 (september 1997)
Goaitsen van der Vliet
Wat nich in Diekhoes hoof
Hoast zoolange at t meansken heugt steet der in dizze kontreijn alle wekn de taalrubriek Wat nog niet in Dijkhuis staat deur A.L. Hottenhuis in de kraant. Völle joarn hef dat zoo wes, eerst in de Twentsche Courant, laterhen in De Twentsche Courant Tubantia, zooas t nieje 'dubbelblad' zich seend den 1n oktober 1996 voloet neumt.
In de joarn dat ik der nog nich zoo völle of wus, las ik dee rubriek met verwoondering oaver n riekdom van t Tweantse plat. Vandaag-an-n-dag doo ik dat nog krek zoo, mer, ik kan der niks an doon, miene verwoondering betref noe meesttieds wat aans an. Hoast alle wekn wa stoa'k dom te kiekn van t een of t aander dat miej vrömd ankeump of wis op slaterigheid van n auteur, den zich 'dialectkundige' neumn löt.
Noe mö'k eerlik zegn, ik har de leste joarn ok a n dun oog op n naam van dee rubriek, den deankn löt dat t Twents Woordenboek van G.J.H. Dijkhuis nen oard standaardweark zol wean. De welle van alle kennisse oaver de Tweantse modersproak! Kö'j begriepn: t is t slimste weurdebook dat ik kenne, met n steurnd tekort an slichte logika en un tevöl an schriefwiezn en foutn. Der is der nich ene bladziede zoonder ampartigheedn. Doot der miej zoo mer ene lös en ik zeg oe wat der an schört, dat wi'k oe wikn!
Joa, noe möt t der toch mer s n moal oet. Met alle respekt veur t onmeundige weark van Dijkhuis verstörvn duch miej, ut töt dree moal an too zoonder al te völle vernemstig redigeerweark oetgeavn van n inhoald van den zienn kaartnbak wás en ís n groot ongeluk veur t anzeen en de ontwikkeling van de Tweantse sproake en platschrieverieje. Ik kan t miej nich begriepn dat de 'Twente Akademie te Enschede' in 1992 nog greuts eern naam an dee oetgaaf verbeundn hef. Zoowat zeg toch wa n luk oaver t wetnschoplik allooi van t doomoalige instituut.
24000 weurde zoln der in den dikn Diekhoes stoan volgns prof dr H. Entjes in ziene inleiding. A'j t good bekiekt kan t doar lange nich teagn an. Hoogoet 10000 zo'k rekn, want n groot deel weurde steet der meer as een moal in, meestparts met ne aandere schriefwieze of vervoging. t Spreknde veurbeeld van de tweentig schriefwiezn van t woord leavn he'k in t eerste nommer van DNT (ziede 6) a anreurd. Nee, a'j as anvanger of boetnmaarksn echt s wat begriepn weelt van t Tweants of verlet an hölp biej t schrievn hebt, dan he'j der gin spier an. Dan kom iej van zölfs terechte biej de weurdebeuke Nederlands Twents en Twents Nederlands van K.D. Schönfeld Wichers. Dee bint nich zoo min, tenmeenstn a'j de eigngedreaide mer nichterum good deurdachte en konsekweante schriefwieze veur leef nemt.
Genog hieroaver, veureerst dan. Ik zol liedsnsgeern luk meer oaver de oetgaaf van Dijkhuis zien leavnsweark op n teks wiln, mer nich in dit verbaand. Dizze meimoand wol ik te gange oaver dee taalrubriek in n niejn Bants: Wat nog niet in Dijkhuis staat van H. Um an te geavn wat miej doarbiej knip, wil ik met oe zoo mer wat noa mekaar komnde ofleaveringn deurnemn. Van vandage of dus, en dan mer s kiekn wat t wördt.
6 mei 1997
- Earnst zol 'reden' wean in: nen earnst hebn, nen bosschop, ne goo anleiding um wat te könn doon. t Hef der völ van vort dat t hier geet um ne plaatselike verbastering van t oalde Neersasse woord eernd dat wa dreemoal in Diekhoes (266) veurkeump met de zölfde beteeknis. In zien book Taal en Volk van Twente (Assen, 1948) zeg Dr H.L. Bezoen hieroaver (17-18): 'Ook het doodgewone Engelse woord errand (boodschap) is zo'n Saksisch erfstuk. Een Saksische dichter, die omstreeks 800 het leven van Christus beschreef, gebruikt het woord ook: árundi is het bij hem. Na die tijd komt het nog voor in een plat woordenboek dat in 1475 in de buurt van Kleef samengesteld werd: erend (...) Wil de Twentenaar het doel van zijn bezoek niet verraden dan maakt hij nen eernd, dan verzint hij een boodschap.' Ne verzunn reedn veur zien komn dus. Vrömd is ok dat H. nog n paar vertalingn (Engels: earnest) en veurbeeldn gef dee't nich wat van doon hebt de hier behaandelde beteeknis. Doar is earnst gewoon 'ernst', krek as eerns in Diekhoes (266).
- Siep zol 'hond' wean, 'geen hondenras maar wel een aanduiding voor een bepaald slag hond, die aan zekere omschrijving beantwoord.' Za wa. Völ wiezer maakt oons dat nich. t Zol der feilik geels nich in stoan mögn, mer Diekhoes döt oons wier bescheed, achter siephond (924) en ziephoond (1272): 'oude hond met siepoogn' en 'oude, afgeleefde hond'. Achter siepoog kö'w dan nog leazn: 'tranend oog', en meer van t zölfde achter siepelöogken, siepeloog'n en siepeugke. In zien book Twentse Woorden en Gezegden (Hengel, 19802) neumt Johan Gigengack n hoond Siep en zeg doaroaver (27): 'Laatstgenoemde naam slaat wellicht op het feit, dat honden vroeger dikwijls een siepoog hadden (een tranend oog), vermoedelijk omdat ze geen speciaal hondenvoer [zoonder zoalt, GvdV] kregen en gewoon aten wat de pot schafte: restjes aardappelen, groente en vet.'
- Hennebeazen zol 'bitterzoet' wean, 'uit de nachtschadefamilie'. Gin woord oaver wat Diekhoes (413) oons leuvn wil oaver hinnebèzen, hinbeeren en himbeeren: almoal 'wilde frambozen'. Gigengack (165) gef dee zölfde beteeknis an hinbeeren en hinbeerzen. Bezoen (152) verkloart t veurvoogsel hin- oet hinde ('wijfjeshert') zooas dat ok nog in t Engelse hindberry veurkump.
14 mei 1997
- Botterleupke zol 'botervat' wean. As vertaling van zon verkleanwoord zol ik toch net zoo leef 'botervaatje' nemn. Diekhoes gef leupen en löpen voor n veatken met nen oard greep der an. Mer doarbiej ok botterleupn (159), en dat löt miej toch t zölfde as wat H. veur n botterleupke höld. Zoo is ok zeailoap, volgns H. nen hoaltn of zeenkn bak met nen dreagreemn, in Diekhoes (1261) te veendn as zèèiloop, 'een linnen zak met beugel'. Joa joa, mer wat is t noe feilik, wi'k dan wetn as niejplichtign kraantnleazer met n dikn Diekhoes in de kaste.
- Volgns H. zol leupke t verkleanwoord van loap wean. Niks van an! Mangs zit der nog wa luk systeem in dat oalde Tweants: leupke is t verkleanwoord van loop, en löapke dat van loap, en wat de leu krek zegt haank der van of woar in Tweante at ze joonk wördn bint. Volgns Gigengack (131) was t zeailoop (en dus ok -leupke) in Zeander, Soasel en Vas en zeailoap (en dus ok -löapke) in Noord-Deurningn, Weersel en Lönneker. An t lestn, veur de leu dee t zoo nog nich genog is: in t Jaarboek Twente 1968 (121) steet ne teekning van zon leupen.
21 mei 1997
- Meuten zol 'een stoet tegenhouden' wean, dewiel at t letterlik gewoon 'tegenhouden' is in alle meugelike toopassingn. Diekhoes (662-663) gef doar n groot getal an veurbeeldn van: t meutn van nen kloot, van n dreaind rad, van umleupsel en, joawa, 'de weg versperren voor bruiloftsstoet' met nen meutstok. Wat 'nog niet in Dijkhuis'?
- Leelke dear zol 'gebeten hond, mikpunt' wean. Zonne oetdrukking zol woarlik wa ne verrieking van Diekhoes wean, mer dan vanzölf wa as leelk (zoonder -e) dear (of deer). Woar geels nich van neumd wördt is dat leelk t zölfde woord is as t Hollaandse 'lelijk'. Doarvan doot der zich in Diekhoes nog alderhaande falderaties veur: lellik, lelluk, lilk en lillik met vertalingn as 'kwaad' en 'onvriendelijk' dee't ok a luk kloarigheid geavt oaver wat n leelk dear of n lillik deer inhef. Vroage blif wavunne schriefwieze der an t lestn met geet striekn.
28 mei 1997
- Benaamd dizze ofleavering drok oons wier met n nös boavn op de onbroekbaarheid van n dikn Diekhoes. Veerdig steet der twee moal in, met umschrievingn 'klaar, af, gereed' (Duuts: fertig) en 'vaardig, bedreven' dat t in de kraant behaandelde iets veerdig weazen ('iets (goed) kunnen') verkloart. Op de zölfde ziede (1097) kö'j ok nog veendn: veereg ('handig; van alle markten thuis; gewiekst; lichtvoetig'), mer doar bi'w der nich met. Diekhoes gef meer: vaerig (1087) as 'vaardig, gereed', väerig (1087) as 'vaardig, klaar', veer moal veerig (1098), twee moal as 'klaar', een moal as 'klaar, afgedaan, verricht hebben' en een moal in t weark steet em veerig ('hij heeft er aanleg voor'), en an t lestn nog n moal verig (1118) as 'klaar, gereed zijn'. Völ niejs kan H. doar nich biej doon, of t zol haand hebn van ('meester zijn') mötn wean. Mer dee oetdrukking hef e op den 5n juli 1995 al behaandeld in ziene rubriek!
- Un hoes op ra ('een huis op wielen, woonwagen') is biej Diekhoes nich te veendn. Wa raa'r (843) as meervoald van rad. Ik zol in plaats van ra dan ok net zo maklik schrievn van raar woarvan a'j de leste r aamper-an oetsprekt, krek as in blaar (meervoald van blad), naar ('erg, zeer'), paar en vaar ('vader'). t Niejmoodse slep- of sleurhoes ('caravan') keump in Diekhoes vanzölf ok nich veur.
- Dat kö'w van stinse kessen ('Oost-Indische kers') wier nich zegn. Diekhoes hef steensche kàssen/kässen (992), stilstekossen en stinste kossen (1002). Gigengack (75) noteert stinse kossen in Brookheurne, stintse kassen in Oatmörske en stintse kessen in Beuningn. Ok de oaverige beneumingn van H. veur de zölfde plaante bint veur n hil deel, meestparts met aandere schriefwiezn, biej Dijkhuis en biej Gigengack wa te veendn.
Un roem beschot van ene moand, duch miej. Genog um an te geavn woar at miene eargernis biej de kraantnrubriek Wat nog niet in Dijkhuis staat vort keump. En loat der n hil deel hoarkleuverieje biej wean, der blif genog van oaver woar-wat-biej-zit dat kloar maakt da'j oe nich alns in n haals möt loatn hangn van wat der in de kraant steet.
Miej duch, A.L. Hottenhuis zol der good an doon temetverdan biej t terechte maakn van ziene rubriek wat meer as kritiesn leazer oaver zienn eign scholder met te kiekn en nich zoo makkelik veur um zölf wean. Ik road ne ok wat vaker te neumn woar at e ziene veurbeeldn opdoan hef. En dan ok wat meer te roade goan biej aandere 'autoriteitn' op dit gebeed, den dikn Diekhoes better noazeen op meugelike aandere schriefwiezn, en t hoaldn biej weurde en oetdrukkingn dee't der ech nich in stoat. Eerst dan kan e den naam Wat nog niet in Dijkhuis staat woarmaakn en ne zinnige biejdreage leavern an n veerdn druk van t Twents Woordenboek / Twents in Woord en Gebruik, moch t doar ooit nog s van komn.
Loat kloar wean: um miej hoof t almoal nich en kö'j geald, tied en meuite better spandeern an n niejt Tweants weurdebook.