Terug naar mijn homepage

De Japanse Theeceremonie

Chanoyu (warm water voor thee) ofwel Chado (de weg van de thee).

 

op z'n janneman's boeren fluitjes...

 

Inleiding

Ik was altijd al gek op Japan, ik hou ervan om dingen zorgvuldig te doen, en ik hou van groene thee. Nu sluiten zaken als 'Japanse theeceremonie' natuurlijk naadloos aan op allerlei wat vage new age achtige vormen van zingeving aan het leven, en borrelen allerlei associaties met diepere betekenis op, maar daar is het me niet echt om te doen. Zoals ik tijdens een etentje met vrienden ontdekte; alledaagse rituelen zoals elke zaterdag samen ergens eten zorgen voor ontspanning en markeren het weekend, ook zonder moeilijk doen (wilt U het zout even doorgeven met de noodzakelijke 23 rituele gebaren?). En zo simpel beleef ik ook mijn eigen theeceremonie...

Het doel van deze pagina is alleen maar een van de dingen te laten zien waar ik plezier aan beleef. Ik ben geen Thee-Meester. Ik ben geen Zen-Meester. Ik ben helemaal niets.

Na deze inleiding vindt U de volgende onderdelen:

Eenakter voor één heer (een fotoreportage van mijn eigen theeceremonie)

Zinvolle ceremonie of hol ritueel (een minuscule filosofische verhandeling)

De Japanse ceremonie (een heel korte en beslist onvolledige beschrijving)

Japanse thee en Limburgse vlaai (mijn eigen invulling)

De spullen en de Japanse woorden (met foto's van de spullen die ik heb).

 

 

 

Eenakter voor één heer

Mijn theespullen klaar voor gebruik bij het begin van de ceremonie.

 

Om te beginnen worden de spullen nog eens symbolisch schoongeveegd. Symbolisch, want normaal gesproken is alles blitz en blank gemaakt voordat de ceremonie begint.

 

Vervolgens worden een paar scheppen van de groene thee in de theekom gedaan.

 

Met de waterscheplepel wordt kokend water aan het poeder toegevoegd.

 

Met een bamboe klopper wordt de thee door het water gemengd en opgeklopt.

 

Ondertussen kan de Gast genieten van een zoet stuk gebak, om de mond voor te bereiden op de bitteren thee.

De thee is klaar om te drinken; dik, groen, schuimend en niet te heet.

 

Het is maar weinig thee; in een drietal slokken is de kom weer leeg.

 

Na afloop van de eerste kom thee worden de gebruikte spullen afgeveegd en met water gereinigd. Mocht de gast zin hebben in meer thee, dan wordt een volgende kom op precies dezelfde manier gemaakt.

 

 

Zinvol ceremonieel of hol ritueel

Kan ik als platte Limburger een eeuwenoud Japans ritueel overnemen, of voer ik dan alleen maar een toneelstukje op om een beetje interessant te doen? Om te beginnen zal ik dan iets moeten vertellen over ceremonie en ritueel in het algemeen.

Een ceremonie is een handeling met een bepaald doel, op een bepaald moment. Die vaste handeling dient om dat bepaalde moment te accentueren. Ceremonies die de meeste mensen kennen zijn bijvoorbeeld trouwen of kerstmis. Met een ceremonie wordt een bepaalde gebeurtenis boven het alledaagse verheven, tot een speciaal moment uitgeroepen. Het dient dan ook onder andere om een zekere afstand te creëren. Afstand tot onze dagelijkse beslommeringen...

Ik heb een vaste ceremonie op de eerste hele dag vrij van een weekend (meestal vrijdag, soms donderdag of zaterdag). Dan drink ik thee om de dag te beginnen. De gewoonte is ooit in militaire dienst begonnen, waar we op zaterdagochtend -ik zat in een kazerne in Duitsland- eerst een 5 kilometer veldloop hadden. Zie mijn atletische gestalte; dat was voor mij geen goed begin van de dag. Maar daarna werd de dag beter en beter, met kamer poetsen, opruimen en daarna vrij. Dus na de veldloop ging ik naar mijn kamer, zette een kop thee, en dronk die langzaam en genietend, terwijl ik keek wat er aan de kamer moest gebeuren en overdacht wat ik met de komende vrije tijd ging doen. En datzelfde -zonder veldloop- doe ik nu, 25 jaar later, nog steeds. Een ceremonie om het weekend te beginnen dus. Een ceremonie die me ook elke keer hetzelfde aangename gevoel geeft; Ha, het is weekend! Ik laat werk en zorgen achter me, het is tijd voor leuke dingen.

Een ritueel is in feite het verlengstuk van een ceremonie. Niet alleen ligt vast waarvoor het gedaan wordt (zoals een ceremonie), in een ritueel liggen ook de feitelijke handelingen vast. Dat gaat verder dan, zoals in mijn voorbeeld, een kop thee drinken aan het begin van het weekend. Het thee drinken zelf is de ceremonie, de manier waarop ik de thee klaarmaak kan een ritueel zijn. Bij een ritueel wordt elke handeling telkens op eenzelfde manier gedaan, het zou zelfs mogelijk zijn om de handelingen stap voor stap te beschrijven, te oefenen en te optimaliseren. Elke handeling heeft een eigen doel, en elke handeling wordt iedere keer op dezelfde manier uitgevoerd. Doel van dat vastleggen is het versterken van het gevoel dat de ceremonie en het ritueel moeten oproepen. In geval van mijn eigen weekend-thee: door de handelingen elke keer precies hetzelfde te doen verschilt die kop thee van de koppen thee die ik normaal drink, op alle andere dagen.

Als ik aan het begin van het weekend thee maak, doe ik elke keer precies hetzelfde. Anderhalve seconde de kraan open vulde de fluitketel met precies genoeg water voor 2 koppen thee. Fluitketel op het fornuis, theezakje uit enveloppe peuteren, in mok hangen, beetje suiker erbij, en wachten tot het water kookt. Tijdens dat wachten kan ik aan de enveloppe waar het theezakje uit kwam vier opstaande randjes vouwen, zodat het een bakje wordt waar ik later het theezakje in kan leggen. Als het water kookt dat in de mok gieten, theezakje op en neer halen en tot 100 tellen. Theezakje even tegen de rand van de mok laten uitdruipen zodat er niet teveel vocht meer in zat, en daarna in het gevouwen bakje leggen. Omdraaien, en leunend tegen het aanrecht de thee drinken en de kamer bekijken. Na een dikke 25 jaar vermoed ik dat ik dit alles geblinddoekt tot een goed einde zou brengen. Elke handeling wordt met zorg gedaan, en elke handeling levert zijn eigen plezier op. Had ik precies de juiste hoeveelheid water? Jawel, prima! Is het gevouwen bakje goed gelukt? Jawel, mooi! Smaakt de thee, is hij sterk genoeg, zit er de goeie hoeveelheid suiker in? Jawel, lekker. Aaaah, en nu eens kijken wat ik ga doen...

Met de komst van internet en zaken kopen via internet kreeg ik de mogelijkheid om echte Japanse thee te kopen, de zogenaamde matcha. Die had ik ooit eens lang geleden gedronken en lekker gevonden. Het is nu eenmaal een heel andere thee dan de groene thee in zakjes die je hier wel kunt kopen. En aangezien matcha nu eenmaal opgeklopt moet worden had ik ook wel een kloppertje nodig. Ik had al een eigen theeritueel, en nu kon ik Japanse thee krijgen die eigenlijk meestal met een ritueel gedronken wordt. Tsja...

 

De Japanse theeceremonie.

(Foto van internet, ik kon geen aanvullende informatie over deze afbeelding vinden) http://www.anatol.org/images/japan/japan2/nails_index.html

 

De Japanse theeceremonie is een ondertussen ruim 500 jaar oud ritueel, doorspekt met elementen uit het Zenboedisme (eenvoud, concentratie, de tegenstelling tussen perfectie en imperfectie) en het Japanse respect voor traditie en geschiedenis. Eronder zit ook nog een wat oudere laag Taoisme uit China (voor de onderlegde doordenker; jawel, die combinatie is vreemd maar mogelijk).

Een volledige theeceremonie is een uren durende aangelegenheid waarbij een gastheer enkele gasten ontvangt en onderhoudt. De gasten krijgen een bezoekje aan een tuin voorgeschoteld, er wordt een maaltijd van vele kleine gangen gebruikt, er wordt sake gedronken (Japanse rijstwijn), en er wordt in twee gescheiden rondes thee gedronken. Kort samengevat: het is het equivalent van een gezellige avond met vrienden, uitgevoerd met genoeg regels en rituelen voor een complete katholieke hoogmis.

De ceremonie heeft tot doel los te komen van de rigueur van alle dag door totale concentratie op het moment. De geest wordt gekalmeerd... Klinkt wat zweverig, maar dat is het doel van veel hobby's (en van ceremonies en rituelen). Toen ik motorrijles had, had ik een stressvolle periode op school. Vaak ging ik met kloppende hoofdpijn na school naar de rijles. Maar eenmaal bezig moest ik me zo op de rijles concentreren dat ik verder alles vergat, en na een uurtje rijles was de hoofdpijn over, alle ellende van school was ver weg, en ik voelde me geweldig. Concentreren op één ding doet al het andere vergeten, en dat is waar het hele spel om draait.

Bij de theeceremonie is het de bedoeling dat alles draait om 'dit' moment. Het verleden ligt achter ons, de toekomst is onzeker, alleen het nu kunnen we beheersen. Dat 'moment' is een combinatie van een paar factoren: het moment in tijd (van het jaar, van de dag), het moment in situatie (wie zijn erbij, waarom doen we dit nu) en het moment in handelen (wat doe ik, welke hand doet wat).

De theeceremonie vindt plaats in een aparte kamer of zelfs een apart, losstaand theehuis in een fraaie tuin. De theekamer is leeg op de theespullen na. De enige versiering bestaat uit een alkoof waarin een prent hangt en bloemen gerangschikt zijn, passend bij de tijd van het jaar en de omstandigheden. Met opzet zijn alle elementen die aan een theeceremonie te pas komen zo eenvoudig en strak mogelijk gehouden zodat alles op de thee en het moment wordt geconcentreerd.

Het plezier van een theeceremonie zit deels in het loslaten van al het andere, al wat ons dagelijks leven minder aangenaam maakt. Maar een ander deel van het plezier zit in de 'kunst', in het esthetisch aspect van de gebruikte voorwerpen en de sfeer. Een belangrijk element van deze esthetiek is de schoonheid van het onvolmaakte. Pure perfectie is onmenselijk, en daarbij ook nog eens saai. Het contrast tussen perfectie en imperfectie maakt beiden beter zichtbaar. En in onze tijd is perfectie ook nog eens gekoppeld aan machinaal, geautomatiseerd en ontmenselijkt. Wat is het verschil tussen een met de hand gemaakte kom en een machinaal gemaakte kom? De machinaal gemaakte kommen zijn allemaal gelijk, de handgemaakte kom is uniek door zijn imperfectie...

Dit schoonheidsideaal zit ook verwerkt in de spullen die voor een theeceremonie worden gebruikt. Veel zaken zijn pure eenvoud; bamboe is het plastic wegwerpspul van 500 jaar geleden. Maar toch kan dit eenvoudige materiaal, mits met zorg gebruikt, van een ontroerende schoonheid zijn.

foto's van internet; links theehuisje `Hokyo ji', rechts theekamer 'Koto hotel' (http://stampf.lutin.free.fr/the/chanoyu/)

 

Tijdens de ceremonie wordt aan niets anders gedacht, over niets anders gepraat dan over deze theeceremonie en de daarbij gebruikte spullen. Om die concentratie in stand te houden moeten de handelingen een zekere moeilijkheidsgraad hebben, zodat je inderdaad geen tijd hebt om je met iets anders bezig te houden. Vandaar ook het streven om elke handeling op een zo perfect mogelijke manier uit te voeren. De theemeester heeft het verzorgen van zijn gasten als onderwerp voor zijn concentratie.

Ik heb me toegelegd op een klein deel van die hele ceremonie; Usucha, het drinken van de "dunne thee". Hierbij wordt wat minder sterke thee gedronken, en dit deel van de theeceremonie leent zich ook voor een wat minder formele uitvoering. Per rondje thee duurt dit ongeveer 20 minuten. Een korte opsomming van wat er gebeurd is niet eenvoudig, maar ik doe toch maar een poging.

Wat de thee theemeester doet tijdens het drinken van de dunne thee:

·         Voorbereiding: zoet snoep presenteren / buigen voor gasten / alle benodigdheden naar binnen dragen en klaarzetten.

·         Alles schoonmaken: theedoos en theelepel schoonvegen met doek / heet water in theekom gieten / theeklopper in kom dopen / theeklopper controleren / theeklopper afspoelen / theekom leeggieten in vuil watervat / theekom schoonvegen met doek

·  "Neem het eten"

·  Thee maken: thee uit doos in kom doen / thee kloppen / theekom 2 keer klokmee draaien zodat de voorkant naar de gast gekeerd is / theekom voor gast neerzetten.

·  "Drink de thee"

·  Alles schoonmaken: heet water in theekom gieten / water uit theekom weggieten / heet water over theeklopper gieten boven theekom / water uit theekom weggieten / theelepel afvegen / alles weer op zijn plaats leggen.

·  Voor gasten buigen

De gasten hebben zich vooraf moeten verdiepen in de handelingen die een gast van een theeceremonie moet uitvoeren. Thee drinken is net zo vast gelegd als thee zetten, dit is het punt van concentratie voor de gast.

Wat de gast doet:

·         Binnengaan theekamer: kniel voor de schuifdeur van de theekamer / leg waaier voor je neer / open de schuifdeur / zet je handen op de vloermatten van de theekamer / kijk de theekamer in / schuif de waaier voor je uit / schuif geknield de theekamer in / ga naar de juiste plaats via juiste vloermatten (stap niet op randen) / kniel neer.

·  Theekamer bekijken: neem de waaier in je rechterhand / sta op vanuit je rechtervoet / loop over de juiste vloermatten (stap niet op de rand) naar de alkoof waar een prent hangt en kniel neer / leg de waaier voor je / maak een buiging / bekijk de prent, dan de bloemen en de vaas / maak een buiging / Ga terug naar de juiste plaats.

·  Na uitnodiging voor het eten van gebak; maak een buiging / neem het gebak met je rechter hand van het servet / eet het gebak / gebruik je eigen servet om vingers af te vegen/

·  Nadat de theekom voor je is neergezet: neem de theekom met twee handen op en plaats hem aan jou kant van de vloermatrand / maak een buiging en dank voor de thee / plaats de theekom op de palm van je linkerhand, en leg de rechterhand om de zijkant / maak een buiging met je hoofd / draai de theekom met je rechterhand 2 keer een kwartslag met de klok mee, zodat de voorkant van je af wijst / drink de thee / veeg de plek waar je gedronken hebt af met duim en wijsvinger / draai de kom met je rechterhand weer 2 keer een tegen de klok in zodat de voorkant weer naar jou wijst / zet de kom neer aan de andere kant van de vloermat / veeg je handen af aan je eigen servet.

Het bovenstaande is een minimale opsomming; elke beweging, elk gebaar is gedetailleerd vastgelegd.

 

Japanse thee en Limburgse vlaai.

 

Ik denk niet dat ik in staat ben om een Japans ceremonie echt over te nemen. Ik zou in staat kunnen zijn om het ritueel, de bewegingen, te leren. Ik kan bij een theemeester in de leer gaan, diepe concentratie, erg mijn best doen, en na jaren ben ik misschien in staat om in de juiste kleren op de juiste manier op de grond te knielen, en met de juiste gebaren thee te maken en te serveren aan gasten. Maar uiteindelijk voer ik dan een goed getraind toneelstuk op. Ik kan daarnaast ook nog bij een Zenmeester in de leer gaan, me verdiepen in de Japanse cultuur en geschiedenis, Japans leren spreken, en vermoedelijk begrijp ik dan ook iets van de gevoelens en de achtergrond van de theeceremonie. Maar dan zit ik nog steeds een toneelstukje op te voeren, alleen weet ik dan ook wat erachter zit. Mijn achtergrond is anders, ik heb de verkeerde ogen, en uiteindelijk kan ik nooit ervaren wat een ander ervaart als hij dezelfde handelingen verricht.

Maar tegelijk heb ik wel al een eigen theeceremonie, zoals ik eerder schreef. Een ceremonie die in elk geval in uitgangspunt en geestelijke functie vergelijkbaar was met de Japanse theeceremonie.

In de Ura Senke traditie werd al aan het begin rond 1870 door de 11e generatie theemeester van de Ura Senke school, Gengensai Soshitsu, een theeceremonie ontworpen die gebruik maakte van westerse meubels voor een theeceremonie. Deze ceremonie wordt ryurei genoemd. Klinkt goed, maar het is nog steeds door Japanners voor Japanners. Maar dit voorbeeld toont wel aan dat een theeceremonie blijkbaar opnieuw ontworpen kan worden...

En dus ben ik maar eens op jacht gegaan naar de juiste spullen. Via internet is alles te bestellen, maar ondertussen zijn er wel wat complicerende factoren opgedoken. Zo blijken veel spullen voor een theeceremonie schreeuwend duur te zijn. De traditionele furo met kamas, de brander met waterketel om water in te koken, kost al snel 1300 dollar. Om te beginnen gewoon veel meer dan ik aan het begin van een weekend wil uitgeven, maar ergens heb ik ook het idee dat hierbij de eenvoud die ten grondslag ligt aan een theeceremonie is vervangen door statusobjecten. Dat kan niet de bedoeling zijn.

Wat heb ik nodig? Iets om water mee te verhitten aan tafel? Kennen we zoiets? Ja hoor, een fonduestel is ook koken aan tafel, en water koken zal dan vast geen probleem zijn. Dus verving ik de dure furo door een goedkoop fonduestel (dat trouwens in het Japans furo blijkt te heten...). En de Japanse zoete dingen die bij een theeceremonie gegeten worden kan ik hier ook nergens vandaan halen. Maar ik woon in Limburg; Bourgondisch land van vlaai en zo. Na enig experimenteren blijken zaken als rijstevlaai en linzenstukjes uitstekend te smaken als voorafje op de bittere groene thee...

En zo heb ik langzaam mijn eigen spullen voor een theeceremonie bij elkaar gesprokkeld. Japans als het kon, en iets anders als het om de een of andere reden niet op z'n Japans kon. Ik ben nog steeds bezig met het verzamelen van spullen, maar ondertussen zit ik wel elke week met veel plezier mijn eigen theeceremonie op te voeren. De handelingen die ik uitvoer zijn afgekeken uit boeken, uit beelden op tv, uit theeceremonies die ik heb bijgewoond en uit kennis die ik via internet nog steeds verzamel. Ze zijn waar nodig aangepast aan mijn eigen omstandigheden en mogelijkheden.

 

 

De spullen en de Japanse woorden

Groene poederthee: matcha.

Basis voor dit alles was onder andere het feit dat ik sommige soorten groene thee wel lekker vond. Matcha is groene thee die tot heel fijn poeder is vermalen, en met het water wordt opgedronken. De thee is wat bitter, en door het poeder in de thee lijkt het in de mond alsof de thee een dikke vloeistof is, een beetje zoals als yoghurt. In plaats van suiker in de thee wordt bij matcha vlak voor het drinken van de thee iets zoets gegeten om de mond als het ware voor te bereiden.

De thee bestel ik via internet, of ik koop hem in Keulen. De thee schijnt snel te verouderen (ik heb er nog niet zoveel van gemerkt) en wordt daarom in een vacuüm gezogen verpakking in het blikje gedaan. Ik bewaar blikken in de koelkast.

 

Theedoos: natsume (houten doosje) of chaire (aardewerken doosje)

Op de foto staat een natsume, een houten theedoosje. Dit soort doos wordt gebruikt voor de zogenaamde 'dunne' thee, het meest informele onderdeel van de Japanse theeceremonie.

De theedoosjes van aardewerk (chaire) zijn bedoeld voor de zogenaamde 'dikke' thee (koicha), die bij een volledige theeceremonie voorafgaand aan de dunne thee wordt gedronken. Die doosjes van aardewerk worden in een zakje van fraai zijde bewaard, de shifuku.

 

Theekom: chawan

Rond de theekommen voor een theeceremonie is een complete cultuur ontstaan. Er zijn eindeloos veel kommen voor verschillende seizoenen en gelegenheden, en in de keuze van zijn theekom kan de gastheer zijn gevoelens uitdrukken. Een techniek die sommige pottenbakkers bekend zal zijn is raku-glazuur, een bepaald procédé waardoor een onvoorspelbare en gebarsten glazuur ontstaat. Het ziet er uit alsof iets mis is, maar het hoort zo... Veel kommen hebben bewust toegepaste fouten, als uitbeelding van de onvolkomenheden des levens. Klinkt mooi, maar voorlopig heb ik maar één kom, en daar doen we het mee. Ja ja, het leven is hard en vol ontberingen.

 

De theeschep: chashaku

Oorspronkelijk waren de theeschepjes van ivoor, maar in de keuze voor eenvoud werd later voor een simpel bamboeschepje gekozen.

 

De theeklopper: chasen

De theeklopper dient om de thee, nadat het water erbij is gedaan, te mengen en schuimig te kloppen. Het is één ingewikkeld gespleten stuk bamboe dat zowel naar binnen als naar buiten buigt. Dit fraaie ding is één van de dingen die mijn belangstelling voor de Japanse theeceremonie wekte.

Om de theeklopper in model te houden bestaan er aardewerken potjes waar de klopper overheen gezet wordt, de chasen kusenaoshi

 

 

Waterketel: kama en brander: furo

De eigenlijke waterketels zijn van gietijzer, ongeverfd, en worden door zorgvuldig droog houden voor roesten behoedt. De ketels hebben een inhoudt van ongeveer 3 liter (mijn oplossing is aanzienlijk kleiner) en hebben een deksel aan de bovenkant (en geen tuit als een theepot). Tijdens de theeceremonie wordt de deksel als die van de ketel wordt afgenomen op een dekselsteun gelegd, de futaoki

De brander is doorgaans een gietijzeren stoof, een bak waarin gloeiend houtskool of tegenwoordig een elektrisch element voor warmte zorgt. Rond het stoken van deze branders en de plaats van de brander tijdens de theeceremonie zijn ook veel regels opgesteld. In een speciaal daarvoor ingericht theehuis of theekamer is vaak een ro aanwezig, een in de vloer verzonken brander. In dat geval is de furo voor de zomer, en wordt in de winter de ro gebruikt.

Zoals ik al eerder schreef zijn dit de onderdelen die me het meeste geld zouden kosten als ik een echte furo en kama wilde hebben. Op de foto staat mijn oplossing, het fonduestel.

 

bamboe waterlepel: hishaku

De grote bamboelepel waarmee water vanuit de waterketel in de theekom wordt geschept is van twee stukken bamboe gemaakt. Een deel vormt het bakje, een ander stuk is de steel (ongeveer 30 cm lang). Als de waterlepel niet op de ketel rust, ligt hij op de dekselsteun die eerder genoemd werd.

 

koud waterpot: mizushasi

De groene thee wordt niet met kokend water gezet, maar met water dat ongeveer 65 graden is. Om de temperatuur in de waterketel goed te kunnen regelen is er een pot met fris water dat aan het warme water toegevoegd kan worden. Ook worden hiermee na afloop de gebruikte spullen gereinigd. Traditioneel hebben veel van deze potten de vorm van een tabakspot, en vaak hebben ze een houten deksel. Het exemplaar dat ik gebruik is iets te klein en is niet erg fraai, maar het werkt wel.

 

afvalwaterkom: kensui

Het water dat tijdens de ceremonie wordt gebruikt om de klopper af te spoelen en de kom om te spoelen wordt in een aardewerken kom weggegooid. Ik gebruik hiervoor een eenvoudige bloempot, de echte hebben vaak de vorm van een klein pispotje. Tsja, er is nogal wat Nederlands aardewerk en porselein in Japan gemaakt...

 

doekjes.

Voor het afvegen van theeschep, theedoosje en dergelijke worden zijden doekjes gebruikt, die iedere keer weer met zorgvuldige gebaren worden uitgevouwen en weer worden opgevouwen. Traditioneel is een paarse kleur voor mannen, en een oranje kleur voor vrouwen die de theeceremonie uitvoeren. Deze doekjes worden fukusa genoemd, en het vouwen (een kunst vergelijkbaar met origami)wordt fukusa sabaki genoemd. Ik gebruik een veel te grote zakdoek die lang niet zo mooi en soepel vouwt als zijde. Maar het is wel een zakdoek uit militaire dienst, toen de basis van mijn eigen theeceremonie werd gelegd. Ik maak mijn eigen geschiedenis.

Voor het afvegen van de theekom wordt een klein vochtig wit linnen doekje gebruikt, de chakin. Ik gebruik hiervoor een velletje keukenrolpapier.

Vaak worden de zoete eetwaren op een papiertje aangeboden, deze papiertjes worden kaishi genoemd. Ik gebruik hiervoor papieren servetten, hoewel die eigenlijk niet stijf genoeg zijn.

 

 

 

 

Terug naar mijn homepage