Lezingen (cursussen):

De Gulden Snede in de muziek

De Gulden Snede, ook wel Goddelijke Proportie genoemd, is een van de belangrijkste struktuurelementen in de schepping. De hele natuur, bloemen en planten, maar ook de bouw van het menselijk lichaam, is doordrongen van deze "schone verhouding".
Grote kunstenaars hebben door alle eeuwen heen de Gulden Snede toegepast als schoonheidsideaal voor hun kunstwerken. Men vindt deze verhouding o.a. terug bij de bouw van kathedralen, in schilderijen en in de muziek.
In zijn lezing zal Kees van Houten eerst uitleggen wat de Gulden Snede precies inhoudt. Daarna zal hij aan de hand van muziekvoorbeelden laten zien en horen hoe deze verhouding een grote rol speelt in composities van Johann Sebastian Bach en Wolfgang Amadeus Mozart.

De kruisvorm in de Matthäus-Passion

In deze lezing wordt aangetoond dat Bach zijn Matthäus-Passion heeft ontworpen in de vorm van een kruis. Hierbij vinden alle Bijbelfragmenten, Koralen en Aria's hun symbolische plaats op de dwarsbalk en de staander, en wel zodanig, dat de lengteproporties van het kruishout op een natuurlijke en overtuigende manier zichtbaar worden.
Kern van het betoog is de duiding van het centrale punt waar de balken elkaar kruisen. Op dit punt heeft Bach twee essentiële psychologische lagen van het lijdensverhaal over elkaar heen gelegd en muzikaal in elkaar verankerd.
De lezing wordt verlucht met klinkende muziekfragmenten uit de Matthäus-Passion.

Over het onderwerp van deze lezing verscheen in 1998 een boek van Kees van Houten: "Ich kenne des Menschen nicht", de Kruisvorm in de Matthäus-Passion van Johann Sebastian Bach. Van dit boek verscheen in 2000 een Duitse vertaling.

Aangezien Kees van Houten in het gehele land veelvuldig wordt gevraagd voor het houden van deze boeiende lezing in de periode vóór Pasen, verdient het aanbeveling voor deze lezing tijdig te reserveren.


Inleiding in "Bach en het getal"

In deze lezing wordt de eeuwenoude relatie muziek - kosmos - getal uitgediept, zoals die zich sinds Pythagoras ("Harmonie der Sferen") tot in de Barok heeft ontwikkeld en uiteindelijk bij Johann Sebastian Bach zijn absolute hoogtepunt vindt. Met klinkende muziekvoorbeelden.

In alle oude wijsheidstheorieën, vanaf de leer van Pythagoras tot en met de "septem artes liberales" van de 17e en 18e eeuw, behoorde de getallenleer (aritmetica) samen met de kosmologie en de muziek tot de belangrijkste pijlers van een levensbeschouwing, die in alle verschijnselen een samenhang probeerde te ontdekken en als doel had het bereiken van een hoger en harmonischer bewustzijnsniveau.

De bijbeltekst uit Salomo"s wijsheid "Alles hebt Gij naar maat, getal en gewicht geordend" werd voor de Pythagoreeërs tot een lijfspreuk:"Het wezen der dingen zijn de getallen. Kosmische orde is gebaseerd op getalsverhoudingen en kan daarin worden uitgedrukt". Plato en Aristoteles zagen in het getal de heerser van vormen en ideeën, de maatstaf en het kunstzinnige verstand van de wereldbouwende Godheid.

In de Middeleeuwse kunst, de Renaissance en de Barok vormde bovengenoemde bijbeltekst hèt uitgangspunt voor de kunstenaar bij het scheppen van zijn creaties. Zo zit de bouw-, schilder- en beeldhouwkunst, maar ook de muziek uit die tijd vol verborgen getalsymboliek.

Al sinds 1972 heeft Kees van Houten  samen met Marinus Kasbergen, docent theorie der muziek aan het Brabants Conservatorium te Tilburg, zich intensief bezig gehouden met het zoeken naar getalsymboliek in het werk van Johann Sebastian Bach. Hun studie resulteerde in het schrijven van het boek "Bach en het getal", dat in 1985 is verschenen bij de Walburg Pers te Zutphen. In 1989 verscheen bij dezelfde uitgeverij "Bach, die Kunst der Fuge en het getal". Beide boeken werden in het Frans vertaald. Een Duitse vertaling is in voorbereiding.

Kees van Houten gaf reeds vele inleidende lezingen en cursussen over de essentie van dit onderwerp, zowel in Nederland als ook in België, Frankrijk, Zweden, Zwitserland, Oostenrijk en Canada.
De lezing is begrijpelijk voor zowel de vakman als de leek en wordt verlucht met klinkende muziekvoorbeelden.


Bach en de "Ars Retorica"

In deze lezing wordt met vele klinkende voorbeelden aangetoond, dat Bach's muziek (met name de tekstgebonden werken) sterk beïnvloed is door de retorische kunst, de kunst van welsprekendheid, zoals die zich vanuit de Griekse en Romeinse "Ars Retorica" via de Middeleeuwen tot in de Barok heeft ontwikkeld.


De Hohe Messe:
uitdrukking van Bachs universele religiositeit

De Hohe Messe, ook wel h-moll-Messe genoemd, kan gezien worden als een van de grootste en meest universele kunstwerken uit de muziekgeschiedenis; een werk waarin de componist Johann Sebastian Bach een "summa" laat zien van zijn artistiek en technisch meesterschap door een volmaakte beheersing, toepassing en versmelting van alle in zijn tijd bekende oude en nieuwe stijlen. Een werk bovendien dat in de loop van de laatste decennia vele vragen heeft opgeroepen; vragen die voor een deel wèl en voor een deel nog steeds nièt helemaal bevredigend beantwoord zijn of waarvan de antwoorden rectificatie of verdere verdieping behoeven.

De belangrijkste vraag is wel:waarom heeft de lutheraan en cantor van de Thomaskerk te Leipzig, Johann Sebastian Bach, eenmaal in zijn leven het volledig ordinarium van de rooms-katholieke eredienst op muziek gezet, bestaande uit Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus en Agnus Dei? En daarmee samenhangend:wat zegt dit over zijn religieuze overtuiging?

In deze lezing zal Kees van Houten deze vragen trachten te beantwoorden vanuit een zo breed mogelijk perspectief. De lange ontstaansgeschiedenis van de Hohe Messe en de unieke, grensoverschrijdende betekenis, die Bach aan dit volmaakte werk heeft willen meegeven, zullen vanuit verschillende kaders belicht worden.
Een belangrijke invalshoek vormt Bachs situatie in Leipzig omstreeks 1730 en zijn contacten met het katholieke hof van Dresden. Een cruciale rol hierbij speelt de onthullende brief aan zijn oude vriend Georg Erdmann, geschreven op 29 oktober 1730, een zeldzaam openhartig epistel van een gefrustreerd musicus, die het in zijn functie als cantor van de lutherse Thomaskerk in Leipzig  niet meer ziet zitten en een andere werkkring zoekt.
Verder zullen worden behandeld de muzikale structuur van de Hohe Messe, de relatie tekst-muziek (retorica), de theologische en psychologische onderlagen en allerlei soorten (getal)symbolen. Aangetoond zal worden dat de Hohe Messe in muzikaal opzicht door en door rooms-katholiek is, qua uiterlijke vormgeving echter de lutherse traditie eerbiedigt.
De lezing is begrijpelijk voor zowel de vakmusicus als de liefhebber en zal worden verduidelijkt met klinkende muziekvoorbeelden.

Over het onderwerp  van deze lezing verscheen in 2002 een boek van Kees van Houten: "... propter magnam gloriam tuam", de Hohe Messe van Johann Sebastian Bach. In 2004 verscheen van dit boek een Duitse vertaling.

Bachs Johannes-Passion versus Matthäus-Passion

Naast de overvloed aan uitvoeringen van de Matthäus-Passion, ieder jaar weer opnieuw, heeft ook Bachs Johannes-Passion de laatste jaren steeds grotere bekendheid gekregen en zich een vaste plaats veroverd temidden van de vele jaarlijkse Passie-concerten.
Hoewel beknopter van structuur en soberder van klankbeeld dan de Matthäus- Passion wordt Bachs benadering van de Johannes-tekst gekenmerkt door een ongekend grote dramatiek en uitbeelding van de handeling.
Een nauwkeurige en diepgaande vergelijking van beide composities maakt duidelijk hoe feilloos Bach de psychologische, retorische en theologische verschillen tussen de twee lijdensverhalen en dus tussen de  beide evangelisten heeft aangevoeld.
Kees van Houten zal in deze lezing laten zien en horen hoe de componist deze verschillen muzikaal heeft vorm gegeven. De lezing wordt verlucht met talrijke muziekfragmenten.