De commandorij van de johannieters Tempeliers en johanniers verdedigden de heilige stadMalta was een basis van de johannietersWillem van Oranje verbleef in het JanskloosterDe Janskerk in de Gouden EeuwKrijgsgevangenen zijn in de Janskerk ondergebrachtHet wapen van de johannietersorde

Home

Sint Jan van Jeruzalem
De ridderorde van de johannieters in Haarlem
Uit: Monumenten Bulletin mei `81
Inleiding Marcel Tettero
Op deze uitgebreide en rijk geïllustreerde pagina`s 1, 2, 3, 4, de geschiedenis van de 700 jaar oude Janskerk in Haarlem. De geschiedenis van deze kerk weerspiegelt de historie van heel Holland.

Rond het jaar 1300 hebben veel geestelijke ordes al kloosters in ons land gesticht. Augustijnen, benedictijnen, begijnen en karmelieten. De geestelijke ridderorde van de johannieters (Externe site) is een vreemde eend in de bijt. Iets uitzonderlijks. In 1099 ontstaat de johannietersorde uit de hospitaalridders van Jeruzalem. De hoofdzetels was op Cyprus, Kos en Malta. In Duitsland zijn zij nog dagelijks zichtbaar als de Malteserorden.

In 1306 krijgen de johannieters, een militair geestelijke orde die zich toelegde op de verpleging van pelgrims en de verdediging van het Heilige Land, de Dodekánisos op Rodos in bezit. noot.1 (Externe site)
Gerard van Tetrode schenkt in 1310 zijn eigendommen in Haarlem voor de stichting van een commandorij van deze ridderorde. Een flinke lap grond in het hartje van de hoofdstad van Noord-Holland is bezit geworden van de johannieter. Gebouwen, wijngaarden, een boerderij, zelfs een eigen brouwerij en veel land verspreid over heel Holland is voor dit klooster.
Kaart boven: De belangrijkste rodderorden ontstaan in het Heilige Land. Later verspreidt hun invloed zich over Europa. De orde van de ridders van Sint-Jan ontstaat in 1099, de orde van Tempeliers in 1119, de Duitse orde rond 1190.

 

Haarlem eerste toernooiplaats
in het 'hoge noorden' van Holland.

Ridders hielden toernooien in Henegouwen, België en Bourgondië, Frankrijk. De lage landen waren niet in trek. Haarlem was de eerste toernooiplaats in Holland. Dat was zo rond 1300. Waarom kreeg Haarlem dan toch een zekere naam als toernooiplaats?

De vereniging Historisch Holland schrijft in haar blad (aflevering drie 2002): ``Het grootse ridderfeest met duizend ridders was in Haarlem. Mogelijk heeft dit te maken met de aanwezigheid van geschikte accommodatie voor de opvang van grote groepen ridders.

Johannieters
In Haarlem werd in 1310 een commanderij gesticht van de Johannieters of Hospitaalridders. Deze orde legde zich oorspronkelijk toe op de verzorging van zieken en de verdediging van het Heilige Land, in gewone kloosterlijke bezigheden en in de opvang van reizigers. De huizen hadden een uitgebreid gastenverblijf dat luxueus was ingericht.

Het Haarlemse huis fungeerde als vast logeeradres voor de Hollandse graaf en zijn hof, als zich dat in de stad bevond. In 1332 liet Willem lll zelfs expliciet zijn recht op logies vastleggen (bron: J.M. van Winter Johannietrs in Holland en het Heilige Land).

Luxe
De aanwezigheid van deze accommodatie kan de aantrekkingskracht als locatie voor toernooien verklaren. Een grote stad als Haarlem had veel faciliteiten voor ridderlijke gezelschappen.

Willem Procurator suggereert dat de organisatie van toernooien in het noorden sterk afhankelijk was van de aanwezigheid van het grafelijk hof. Toen Willem lll bijvoorbeeld in 1329 in het noorden verscheen, na zich lange tijd uitsluitend in Henegouwen te hebben opgehouden, was dat tot grote vreugde van de Hollandse adel, die de gelegenheid direct aangreep om een toernooi te organiseren, dat enkele dagen duurde.

Allerheiligen
Twee maanden later verscheen gravin Johanna van Valois eveneens in het noorden. Haar komst bracht onder de bevolking van het graafschap een grote blijdschap teweeg en volgens Procurator was daar ook reden voor: ``Immers, er werden voor de door haar uitgenodigde edelen op het feest van Allerheiligen banketten en feestelijkheden gehouden, die er gedurende de zeer vele dagen van haar afwezigheid niet waren geweest.``

De johannieters verdwijnen
Het tij keert wanneer Karel V in 1530 Malta aan de militaire ridderorde van St. Jan van Jeruzalem, de johannieters, geeft. noot.2 (Externe site) In 1565 weerstaan de johannieters een vier maanden durend beleg door de Turken, die in 1571 bij Lepanto een grote nederlaag lijden. Heel Europa dankt de johannieters als de redders van de christelijke beschaving.

Maar in ons land is al snel geen plaats meer voor de johannieters. Na de tweede beeldenstorm verdwijnen de katholieke broeders, zij het heel langzaam. Een optimistische Willem van Oranje woont in 1572, net als vroeger de graven van Holland, in het Haarlemse Sint Jansklooster toen zijn voorspoed in de strijd tegen Alva uit Spanje een hoogtepunt bereikt. De voorspoed begint op 1 april 1572 in Den Brielle. Eén voor één kiezen de steden voor de prins van Oranje. Alleen in de zuidelijke staten, in België, verliezen de Oranjegezinde rebellen terrein aan het leger van koning Philips ll.

De hervormde kerk die de kloosterkerk in gebruik neemt leert de klappen van de zweep. Willem van Oranje woont er voor de belegering van Amsterdam, de enige grote stad in Spaanse handen. Russische en Engelse soldaten zijn in het Sint Jansklooster gevangen gehouden toen Napoleon uit Frankrijk in ons land een invasie van 40.000 troepen laat mislukken. noot.4 (Externe site)

De Franse Revolutie in 1789 bracht de johannieters een zware slag toe omdat al hun bezittingen in Frankrijk in beslag genomen werden. De Haarlemse gemeenteraad besluit ruim 100 jaar geleden terecht in de voormalige kloosterkerk het enorme gemeentearchief onder te brengen. Op dit moment zijn er tientalle archieven ondergebracht uit alle omliggende gemeenten en zelfs de provincie heeft er haar papieren geheugen ondergebracht.


The Sovereign Military and Hospitaller Order of St. John of Jerusalem of Rhodes and of Malta (English)
The Sovereign Military and Hospitaller Order of St. John of Jerusalem of Rhodes and of Malta [short: Order of Malta] is both a Religious Order of the Roman Catholic Church and a Sovereign under the provisions of International Law. See: Smom-za.org
Der Malteserorden (Deutsch)
Der Malteserorden - mit vollem Namen: Souveräner Ritter- und Hospitalorden vom Hl. Johannes zu Jerusalem, genannt von Rhodos, genannt von Malta - ist der einzige heute noch in ungebrochener Kontinuität bestehende geistliche Ritterorden, der seit der Gründung zudem seinen Charakter unverfälscht erhalten konnte. Er ist ein aus katholischen Laien bestehender Krankenpflege-Orden und zugleich - als Folge seiner früheren Landesherrschaft auf Rhodos und Malta - ein staatsähnliches souveränes Völkerrechts-Subjekt.

In über 100 Ländern der Welt werden heute vom Orden caritative Dienste angeboten, zu denen noch die Not- und Aufbauhilfe in Katastrophengebieten tritt. Zugleich wahrt der Orden auch ohne eigenes Staatsgebiet seine Stellung als Völkerrechtssubjekt und unterhält diplomatische Beziehungen zu rund 100 Staaten und internationalen Organisationen. Dies erleichtert ihm besonders in Krisengebieten die Wahrnehmung seiner Aufgaben und gibt ihm die Möglichkeit zu Vermittlungsmissionen. (bron: www.malteser.de)

Zie ook:
De johannieters op kos (Externe site) en Ga naar de volgende pagina