Tekening chronologie Haantje Opmeten van molen Het Haantje te Weesp - Foto: Wouter Pfeiffer
Bestektekening uit Livorno (I), ca. 1600
 
Grotendeels middeleeuwse achtergevel van Kerkstraat 75 's-Hertogenbosch
(het zgn. 'Frans Kabinet'). Achter het pleisterwerk zijn vele wijzigingen te vinden die in de loop van de tijd zijn aangebracht.
 
Krukstok van een karnmolen.
Enkele standen tijdens de draaiing zijn in verschillende kleuren weergegeven.
 
Werkwijze bij onderzoek

 
De basis van een ontwerp voor een restauratie of een reconstructie wordt gevormd door multidisciplinair onderzoek: bouwkundig, bouwhistorisch, historisch. De eigen geschiedenis van bouwwerken is zelden alleen uit historische documenten te herleiden. Het zijn de bouwsporen die vertellen over de bouw, verbouwingen en andere gebeurtenissen.
Bouwhistorisch onderzoek wordt uitgevoerd in een aantal stappen. In de eerste stap, de bouwhistorische verkenning, wordt bepaald welke diepgang van het onderzoek wenselijk is. Omdat goede bouwtekeningen van historische gebouwen zelden bewaard gebleven zijn, zal het onderzoek meestal worden uitgebreid met een volgende stap: opname en documentatie. Het gebouw wordt opgemeten, er wordt naar bouwsporen gezocht en deze worden in de opmetingstekening weergegeven. Indien mogelijk zal het onderzoek in dit stadium worden uitgebreid met een archiefonderzoek.
Analyse van al deze gegevens kan al veel over de bouwgeschiedenis duidelijk maken, maar er zullen ook nieuwe vragen rijzen. Om die te kunnen beantwoorden is vaak een derde onderzoeksfase nodig. Het kan bijvoorbeeld nodig blijken latere verflagen, als deze geen historische waarde hebben, te verwijderen. Als er geen muurschilderingen aanwezig zijn, kan metselwerk ontpleisterd worden, en uit houten delen kunnen monsters genomen worden ter datering.
 

Opmeten, reconstrueren en ontwerpen


De kern van elk restauratieontwerp is een opmeting van alle onderdelen van het bouwwerk. De opmeting wordt getekend met behulp van een CAD-programma. Hierin worden reconstructies van verdwenen elementen en ontwerpen voor de nieuw te vervaardigen delen in verschillende ‘lagen’ toegevoegd. Doordat opmeting, reconstructie en ontwerp onafhankelijk van elkaar in dezelfde tekening zijn opgenomen, kunnen alle maten aan elkaar worden gerelateerd. Hiermee wordt het risico vermeden dat onderdelen getekend worden, die niet passen of die om een andere reden niet uitgevoerd kunnen worden. Van bewegende onderdelen in molens wordt gecontroleerd of deze nergens belemmerd worden door delen van het gebouw of door andere bewegende delen.
 
 

Kilsdonkse molen Documentatie en ged. reconstructie  
Documentatie en gedeeltelijke reconstructie Kilsdonkse molen op Beugt, gem. Bernheze (N-Br.) Klik op de tekening voor een grotere weergave.

 
 
Elk van de hiervoor genoemde vormen van onderzoek en ontwerp omvat veel verschillende technieken. Zo zijn voor de restauratie of reconstructie van een molen kennis van de oorspronkelijke functie en ervaring met het proces onontbeerlijk: het malen van graan, slaan van olie, opvoeren van water, etcetera. Het ontwerpen van een doelmatig gevlucht of waterrad en het berekenen van de meest efficiënte aanpassing van de kracht van wind, water of paard op de werktuigen vereisen natuurkundig inzicht en kennis van de werking van de werktuigen.
Het in de praktijk overbrengen van theoretisch berekende maten op van nature krom en vaak wankantig hout vereist goed ruimtelijk inzicht. Ook hierbij kan ik desgewenst begeleiding op de werkplek bieden.
Door vele jaren ervaring in de praktijk en zelfstudie heb ik mij de genoemde disciplines eigen gemaakt. Eén mens, hoe veelzijdig ook, kan echter niet alles weten. Bij het opstellen van adviezen werk ik waar nodig dan ook samen met deskundigen uit andere disciplines. Daardoor kan ik garanderen dat altijd alle belangrijke aspecten van de restauratie van een monument aan bod komen.
 

Werkwijze in Vlaanderen


Anders dan in Nederland is bouwhistorisch onderzoek in Vlaanderen een verplicht onderdeel van de voorbereiding van een restauratie. De in Vlaanderen verstrekte restauratieadviezen omvatten het opstellen van de Bouwhistorische Nota, Diagnosenota, Opmetingstekeningen, Werkomschrijving, Restauratietekeningen, Verantwoordingsnota en Kostenraming. Het aandeel van de architecten met wie werd samengewerkt omvat de administratieve afhandeling van het dossier, het in samenwerking met de opdrachtgever opstellen van de Bestemmingsnota en het opstellen van het bestek voor burgerbouwkundige onderdelen. Het algemene gedeelte van het dossier stellen wordt gezamenlijk opgesteld. Tijdens de restauratie voert de architect de directie. Namens Molenbehoud.nl neemt Nico Jurgens deel aan de werfvergaderingen en oplevering.
 


 

Opmeten molen 't Haantje te Weesp - Foto: Wouter Pfeiffer.
Tekening basis kap en verplaatst deel overring molen Wadenoijen Tekening van de basis van de kap
en een verplaatst deel van de overring
van de molen te Wadenoijen (Gld.)
Klik op de tekening
voor een grotere weergave.
Leuterpoort oostmuur  
Reconstructietekening oostmuur Leuterpoort Wijk bij Duurstede
Klik op de tekening voor de hele reconstructie met legenda.
 
Opengewerkte constructietekening van een achtkant (molenlijf); in de rode cirkels: kritische punten in de houtverbindingen tussen de binten.