home

Mergelbouwsteen P. Kleijnen herbergt specifieke kennis op het gebied van karakteristiek ZuidLimburgs natuurproduct

 

Precies onder de bebouwde kom van het dorpje Sibbe, gemeente Valkenburg aan de Geul, bevindt zich het uitgestrekte labyrint van de Sibber mergelgroeve, in de volksmond ook wel grot of berg genoemd. Het is daarom niet verwonderlijk dat een groot gedeelte van de oude dorpskern uit huizen bestaat, die voorzien zijn van de aldaar gewonnen mergel. De geschiedenis van de talloze donkere, ondergrondse gangen voert ons Zeker terug naar de vijftiende eeuw. Destijds was de mens op zoek naar bouwmateriaal en ontdekte een revolutionaire steensoort; de mergel.

Exclusief karakter

De huidige ingang van bovengenoemde groeve ligt vlakbij het atelier van eenmanszaak Mergelbouwsteen P. Kleijnen, kortweg Mergelbouwsteen. Regelmatig verschijnt een trekker in de donkere opening, die wederom een aanhanger met dit karakteristieke Zuid-Limburgse natuurproduct richting atelier transporteert. Mergelbouwsteen is reeds geruime tijd gespecialiseerd in het winnen van mergel, restauratie en ornamenten. Door het unieke karakter van het bedrijf wordt steeds meer een beroep gedaan op de specifieke kennis, die de vaklieden door de ondergrondse steen winning hebben verkregen. Mergelsteen wordt heden ten dage niet uitsluitend buiten verwerkt. Ook bij het inrichten van interieurs wordt steeds vaker gebruikgemaakt van dit natuurproduct. Binnenmuren, maar bijvoorbeeld ook schoorsteenmantels bij open haarden, bloembakken en wijnrekken krijgen zo een exclusief karakter.

Ondiepe zee

Zuid-Limburg wijkt in vele opzichten af van de rest van Nederland. Met name de planten, dieren en gesteenten zijn vaak kenmerkend voor deze regio. Een van de gesteenten die zo'n belangrijke bijdrage levert aan dit onderscheid is de mergel, afkomstig uit het 'Krijt', een periode uit onze aardrijkskundige geschiedenis die zo'n 70 miljoen jaar geleden eindigde.

Gedurende deze periode bestond Zuid-Limburg uit een ondiepe zee, grenzend aan een duinkust- en waddengebied. In deze Krijtzee leefden miljarden zeeorganismen - met name plankton, schelpdieren en zee-egels in combinatie met de aanwezigheid van een klein gedeelte fossielen, fossielengruis en zand - die na de dood langzaam naar de bodem zakten. Als gevolg van opeenhoping van deze enorme aantallen resten ontstond in de loop van miljoenen jaren een kalkpallet. De jongste afzetting van dit gesteente vindt men over de wereld terug en wordt genoemd naar de plaats waar deze het meest uitvoerig bestudeerd is: Maastrichtien ofwel het Maastrichts krijt, in onze omgeving gewoon mergelgenoemd. De doorgaans zachte, gele kalksteen met een hoog kalkgehalte (tot 98%) komt in Zuid-Limburg en het aangrenzend gebied van BelgiŽ dichtbij de oppervlakte voor. De grijze en gele kalkwanden rijzen vaak opvallend omhoog in het glooiende heuvellandschap. Het komt overigens niet zelden voor, dat er vondsten worden gedaan van de levensvormen van weleer. Naast de diverse fossiele beenderen is de vondst van een vrijwel complete schedel van de Mosasaurus, een ongeveer 18 meter lang reptielachtig dier dat in de voormalige Krijtzee zwom, wereldberoemd geworden.

Bloei

Tijdens de Middeleeuwen brak in Europa een tijd aan die bol stond van de vernieuwingen, ook in de bouwkunst. De grote maatschappelijke veranderingen met de opkomst van steden en de bouw van grote kerken, kloosters en omwallingen deed de vraag naar bouwmaterialen sterk stijgen. Derhalve kende het gebruik van mergel vanaf de zestiende eeuw een grote bloei. Zo zijn er onder andere stenen verwerkt in de Dom van Utrecht, de Sint jan van s-Hertogenbosch en de Munsterkerk in Roermond. Vanzelfsprekend zijn de diverse kerken van Maastricht, de basilieken van Meerssen, het kasteel Neercanne, molens, boerderijen en huizen getuigen van de oude mergelwinning in Zuid-Limburg.

Ambacht

De vele zaag- en breeksporen langs wanden en plafonds geven een indicatie van de verschillen in techniek van het steenbreken gedurende de ontwikkeling van de onderaardse steenwinning. Toch is het gebruikte handgereedschap in de loop der tijden niet veel veranderd en is de mergelwinning tot op heden een ambachtelijk vak gebleven. 'Veel mensen denken dat wij de mergelwinning opzettelijk ambachtelijk houden vanuit financieel oogpunt', merkt Peter Kleijnen op. 'Het tegendeel is echter waar. Onder invloed van automatiseren en investeren zal de kostprijs namelijk drastisch stijgen. Het hele proces en de daarmee gepaard gaande kwaliteitscontroles zijn nu eenmaal zeer arbeidsintensief.'

blokbreker.jpg (35900 bytes)

Het vakmanschap vinden we met name terug in voldoende ondersteuning van de pilaren, de verhouding tussen breedte en hoogte van de gangen, de vorm van deze gangen en het ontwijken van breuken en stortingen in het gesteente. Peter kleijnen: 'We zijn voortdurend op zoek naar de beste kwaliteit mergel. Drukvastheid van de steen vormt een essentieel onderdeel, hetgeen een lange levensduur garandeert. Kenmerkend voor mergel is onder andere de goede isolerende werking vanwege de poreusheid. Stilstaande lucht is immers de beste isolator. Tevens kan vocht zich vrij snel door de mergel verplaatsen, waardoor er veel minder kans is op druk door bevriezing. En indien een gebouw technisch in orde is, creŽert de ademende mergel een leefbaarder klimaat. Het vochtgehalte wordt zodoende op een acceptabel menselijk niveau gehouden.'

Traditionele methode

De technieken van ondergrondse steenwinning zijn allemaal afgeleid van het oorspronkelijke idee: uit een blinde achterwand stenen hakken of zagen in de vorm van zuilen of blokken. Inmiddels zijn de handzagen vervangen door speciale elektrische kettingzagen, hetgeen overigens de enige wijziging is wat betreft winmethode.

restauratie.jpg (52394 bytes)

Bewerking

Gedurende de wintermaanden vindt doorgaans de ondergrondse steenwinning en voorraadvorming plaats, aangezien de bouwactiviteiten met name in de zomer doorgang vinden. De grote, ruwe blokken worden in zijgangen opgeslagen en in het voorjaar naar het bovengrondse atelier getransporteerd. Hier worden ze machinaal ruw op maat gezaagd en vervolgens handmatig tot op de millimeter nauwkeurig afgeschaafd. Hoogte, breedte en diepte worden per blok bepaald aan de hand van het uit te voeren werk. Het profileren gebeurt soms in het atelier, maar het is meer regel dan uitzondering dat de steen op het bouwwerk gesteld en aldaar op de millimeter nauwkeurig geprofileerd wordt. Peter Kleijnen: 'Deze restauratieactiviteiten voeren wij zelf op de bouwplaats uit. Naast kleine projecten zoals boerderijen en kerk es, die doorgaans rechtstreeks via ons bedrijf worden aangenomen, voeren wij tevens grote projecten uit. Fraaie voorbeelden van gerestaureerde objecten zijn Chateau Sint Gerlach in Houthem en de vernieuwde voorgevel van de Pastorij in Oud Valkenburg. Ons werkgebied omhelst in principe alle bouwsels die voorzien zijn van mergel.'

In het atelier zijn diverse medewerkers reeds druk bezig met de voorbereidingen voor een nieuwe opdracht. in de verte verschijnt een trekker met een volgeladen aanhanger uit de schemerige ingang van de groeve. Peter Kleijnen: 'Het ambacht komt gelukkig steeds meer in de belangstelling. Middels moderne technieken proberen we hierop in te spelen. De instandhouding van monumenten is een dankbaar en mooi beroep. Een 'ruÔne' ondergaat tijdens een renovatie een volledige metamorfose, waarvan het resultaat meer dan bevredigend is.'

Bron: Nummer 1, Dagblad De Limburger, feb 1999