Home
Overste Maarten Schenk
(1549 Goch - 10 augustus 1589 Nijmegen)
Houwdegen en weifelaar, vecht voor Spanje en Oranje

Martin Schenk

Maarten Schenk is een echte vechtjas, een houwdegen. Hij strijdt voor Oranje, voor Spanje en, na zijn gevangenschap, weer voor Oranje. Hij trekt kris kras door het land, plundert en moord er schijnbaar naar hartelus op los en wordt zo berucht dat sommige vijanden liever van het dak springen dan zich aan hem over te geven, zo wil een legende.

Maarten krijgt een intensieve militaire opleiding. Hij vecht eerst met de Opstandelingen, onder overste Christoffel van IJsselstein. In april 1576 overrompelt hij 's nacht met hulp van zijn neven Dirk en Bernard kasteel Blijenbeeck of Blijenbeek. Dit betekent heldere beek. Het kasteel staat aan de Maas. Het is zijn eerste wapenfeit, in een lange reeks.

Links: Maarten Schenk van Nydeggen, Heer van Afferden en Blijenbeek.

Na de inname van Blijenbeeck loopt hij over naar het Spaanse kamp. Hij neemt 20 maart 1579 Straelen bij Venlo in en op 9 juli Doetinchem in de Achterhoek. Philips van Hohenlohe laat zijn bevelhebber Kurbach naar Doetinchem optrekken en het lukt hem Maarten Schenk gevangen te nemen. Kurbach weigert echter Schenk over te dragen aan stadhouder Jan van Nassau of Van Hohenlohe. Kurbach eist eerst uitbetaling van de achterstallige soldij. Kurbach wordt in Utrecht gevangen genomen, maar vrij snel daarna alweer vrijgelaten, nadat Van Hohenlohe dit had geŽist. Maar ook Schenk komt op vrije voeten. (Bron: Het leven van Philipp von Hohenlohe van P.W. Struij).

In 1580 bouwt Schenk een sterke schans bij Well aan de Maas. Van daar uit houdt hij rooftochten, vooral in de omgeving van kasteel Blijenbeeck in Noord Limburg. In juni 1580 rukt hij op naar Groningen als plaatsvervangend overste van het regiment Malcontenten, dat zijn katholieke edelen tegen Willem van Oranje. Hij komt de ex-staatse gouverneur van Friesland en Groningen, Georg van Lalaing graaf van Rennenberg, te hulp. Rennenberg heeft dan net verraad gepleegd en wordt belegerd door Entens, Sonoy, Hohenlo en Willem Lodewijk van Nassau.
Maarten Schenk van Nideggen, heer van Afferden en Blijenbeek, bevelhebber in Spaanse dienst. Na 1584 is hij in Staatse dienst. Links zijn wapen: In zwart een dubbelstaartige leeuw van goud. De naam Schenk zou wijzen op het ambt van schenker. Dat ambt hebben leden van het geslacht in de dertiende eeuw aan het hof van de graven van Gulik (nu Jülich in Duitsland) mogelijk uitgeoefend. Nideggen (Nydeggen) of Nijdeggen is de naam van een kasteel. (bron: Wazamar)

Waar was de militair Martin Schenk actief?
- kasteel Blijenbeek in Afferden 1576
- Straelen 1579
- Well, bouwt er een schans 1580
- Hardenberg grote veldslag 1580
- Delfzijl juni 1580
- Nieuwzijl (bouw schans)
- Oldenzaal september 1580
- Zwolle
- Doetinchem
- Steenwijk
- Sloten en Stavoren
- Breda (27 juli 1581)
- Goor (augustus 1581)

- Xanten, gevangen 1582 - 1584
- Nijmegen, 16 november 1584

- In dienst van de Staten Generaal
- Amerongen, nederlaag in juni 1585
- Venlo, feestelijk ingehaald
- Klooster Betersweert bij Arcen en Lom
- Neuss bij Dusseldorf versterkt door Schenk
- Schenkenschans 1586
- Werl bij Dortmund geplunderd 18 maart 1586
- Ruhrort bij Duisburg 26 januari 1587
- Rheinberg december 1587
- Bonn maart tot september 1588
- Blijenbeek juni - augustus 1589
- Rheinberg
- Nijmegen, verdronken

Het voormalige kasteel Blijenbeek
Van het Limburgse kasteel Blijenbeek aan de Maas bij Afferden, waar het verhaal van Martin Schenk begint, rest alleen nog een ruïne.


Deze ruïne in Rijnberg of Rheinburg in Duitsland is een belangrijke uitvalsbasis tegen het Spaanse leger. De plaats ligt in de graafschap Meurs, een stukje Nederland aan de Rijn in het Duitse rijk. Veel Opstandelingen zijn naar het gebied tussen Maas en Rijn gevlucht.

Maarten Schenk hakt op 17 juni 1580 een staats leger in de pan op de heide bij Hardenberg. De graaf van Hohenlohe vlucht waarna Schenk Rennenberg in het belegerde Groningen te hulp komt. Rennenberg en Schenk trekken daarna samen op naar Delfzijl, dat zij belegeren. Op 24 september 1580 nemen zij Oldenzaal in. De belegering van Zwolle mislukt. Ook Doetinchem kunnen ze niet overrompelen. Dan is Steenwijk op 18 oktober 1580 aan de beurt. Na een felle strijd trekken Rennenberg en Schenk zonder de belegering van Steenwijk op te geven, naar Sloten en Stavoren. De Friese steden nemen ze wel in.

Rechts: een helaas slechte kopie van het schilderij van Martin Schenk.

Het lukt de Spanjaarden op 27 juli 1581 Breda te veroveren. Er is nog een groot succes. In augustus verdrijft Maarten Schenk Staatse troepen bij Goor in Twente (zie Johan van Voorst). Staatsen nemen de beroemde overste Schenk in april 1582 hij Xanten gevangen en zetten hem in Geldern achter de tralies. Ruim twee jaar later, in juni 1584, komt hij vrij. Schenk valt Nijmegen aan op 16 november 1584 maar het lukt hem niet de stad te veroveren.

Schenk treedt op 20 mei 1585 in dienst van het Staatse leger onder Gebhard Truchsess van Waldburg, aartsbisschop en keurvorst van Keulen. Hij tekent een overeenkomst hiervoor met graaf Adolf von Neuenahr (Nieuwenaar) en Johan Horenkens, als gevolmachtigden van Gebhard Truchsess en de Staten Generaal. Op 16 juni 1585 komt Schenk in 's Gravenhage aan, waar de Generale Staten en de Staten van Holland het verdrag bevestigen.

Zijn eerste wapenfeit in Staatse dienst loopt niet goed af. Johan Baptist Tassis verslaat hem bij Amerongen op 23 juni 1585. Met zijn ruiters trekt Schenk op 16 december 1585 Venlo binnen waar hij groots wordt onthaald omdat hij zich heeft aangesloten bij de rebellen. Schenk maakt zich op 20 januari 1586 meester van het klooster Betersweert tussen Arcen en Lom. In februari 1586 stuurt graaf van Leicester Schenk naar Neuss bij Duisburg. Met hulp van Herman Frederik van Cloedh maakt Schenk zich meester van Werl bij Dortmund in Westfalen. Op 18 maart 1586 plundert hij de stad. Maarten bouwt de Schenkenschanz, één van de grootste vestingswerken, bij Lobith in 1586.

Schenkenschans

Boven: Schilderij van Gerrit van Santen. Prins Frederik Hendrik belegert met succes de Schenckenschans in april 1636, nadat hij een reeks kleine schansen in de omgeving heeft ingenomen.

Martin Schenk bouwt de Schenkenschans bij Lobith. Het werk is bijzonder omdat de schans op een slappe, moerassige bodem is gebouwd. Hij krijgt van de graaf van Leicester voor dit huzarenstukje een ketting die wel 2000 gulden waard is. De schans is de grootste in Nederland en wordt gezien als de sleutel voor de verovering van de Betuwe. De schilder van het werk hierboven is onbekend.

Schenk zit niet stil. Op 26 januari 1587 valt Ruhrort, in december 1587 volgt Rheinberg en op 20 december 1587 Bonn. Peter Ernst, graaf van Mansfeld, wil de stad terug. Na zes maanden moet Schenk op 28 september 1588 Bonn ontruimen. Blijenbeeck is op 25 juni 1589, na een belegering van twee maanden, ook weer Spaans. Schenkt trekt zich terug naar Rheinberg.

Zijn overste, jonker Albert Clant, verschanst zich met zijn ruiters in Rees. De Spanjaarden belegeren Rheinberg en vallen op 27 juli 1589 tevergeefs de schans van Rees aan. Schenk gaat met zijn ruiters en soldaten via een grote omweg naar Wesel aan de Lippe, waar hij de vijand verdrijft. Hij steekt de Lippe over, verovert schepen, nam proviand in beslag en stuurt de levensmiddelen naar Rheinberg. Rheinberg krijgt zo ongeveer 200 mud graan.

Schenkenschans

De bruchte Schenkenschans ligt volgens deze kaart op de splitsing van de Rijn in een oude arm van de Nederrijn die langs Arnhem stroomt en de Waal die naar Nijmegen voert.

Het noorden (Lobith) ligt aan de onderkant van de kaart.

Maarten Schenk begint voor de Republiek tegenover Nijmegen (links) met de bouw van de schans Knodsenburg. Vanuit Knodsenburg wil het Staatse leger de Waal oversteken om Nijmegen te veroveren. Maar bij de eerste poging verdrinkt Maarten Schenk in zijn zware harnas.

Twee jaar later probeert Parma tevergeefs Knodsenburg te veroveren. De schets geeft ook de troepenbeweging van de Spaanse bevelhebber Parma weer. Op 21 oktober 1591 moet Parma Nijmegen verlaten. Prins Maurits, zoon van Willem van Oranje, trekt met een sterk leger de belangrijke Gelderse stad binnen. Rechts ligt Arnhem aan de Nederrijn en in het midden de boven Betuwe. Zie ook: Noviomagus.



Boven: De soldaten van Parma vallen de schans Knodsenburg tegenover Nijmegen aan.

Martin Schenk van Nydeggen, heer van Afferden en Blijenbeek (bij Gennep) is vooral actief in het gebied tussen de Maas en de Rijn.

Hij is geboren in Goch en bouwt onder meer de Schenkenschanz. Bij Heumen is in deze tijd de slag op de Mokerhei waar Lodewijk en Hendrik van Nassau omkomen.

 

Schenk verslaat op 9 augustus 1589 in het sticht van Munster, bij het dorp en het slot Ostendorp bij Haltern, een vijandelijk convooi, dat onder dekking van zeven vendels voetvolk en drie vendels ruiters aan Verdugo in Friesland een som geld moet brengen. Op donderdag 10 augustus 1589 vaart hij 's avonds met twintig schepen en vijftig ponten over de Waal naar Nijmegen. De aanslag mislukte echter opnieuw. Schenk vlucht. Maar zijn boot zinkt. De zware wapenuitrusting maakt zwemmen onmogelijk. Maarten Schenk verdrinkt. De Nijmegers dreggen zijn lijk op en brengen dat aan land.

Spaanse soldaten nemen wraak op het lijk. Het hoofd van Schenk wordt ter afschrikking op een paal bij de Antoniuspoort gestoken. Het lichaam wordt gevierendeeld. Op verschillende plaatsen bij de poort zijn de stoffelijke overschotten aan galgen opgehangen. De lichamelijke resten zijn twee jaar later op last van prins Maurits begraven in de Sint Stevenskerk in Nijmegen.

Gevelsteen Anthonispoort Nijmegen

In een gevel aan de Sint Antonispoort in Nijmegen is een gedenksteen aangebracht voor Maarten Schenck, hier geschreven met ck. Ook wordt soms gesproken over de Schenckenschans bij Lobith.

Anthonispoort Nijmegen
Bij de Anthonispoort in Nijmegen mislukte de aanslag van Maarten Schenk op de Spaanse bezetters. Hij verdronk in zijn harnas in de Waal en werd alsnog gevierendeeld. Zie ook de Schenkenschanz

Het harnas van Schenk wordt nog steeds in de raadskamer bewaard. Bronnen: H. Ferber, Geschichte der Familie Schenck van Nydeggen; J.D.H. van Uden, Van een grensoorlog tusschen Afferden en Goch en een merkwaardig Limburger in Nieuwe Venlosche Courant, 9 augustus 1927.

Maarten is zoon van Derick Schenk van Nydeggen en Anna von Berlaer (von Beslaer). Hij huwt met Maria von Gelre, overleden in 1616, begraven in de kerk van Goch. Maria is dochter van Derk von Gelre zu Arssen en Frederica von Rechteren zu Vorst und Keppel. Uit dit huwelijk: 1. Frederica Schenk, begraven in de kerk van Goch. Jong gestorven.

Aenslagh van Marten Schenk op de stadt Nymegen staat onder deze prent uit de Historie der Nederlandsche oorlogen.

Amsterdam 1681 van Pieter Bor Christiaensz.

Op de achtergrond de Valkhof in Nijmegen en rechts de Stevenskerk waar prins Maurits Maarten Schenk liet begraven.

Zie ook: fotoreportage, ontmoet Maarten Schenk op een wandeling door Nijmegen
(bronnen: Nydeggen, Schenkenschanz, het dorp Schenkenschanz en Familie Schenk)
Terug naar boven
-
naar voorpagina