Deze databank
is een project van Wil Brassé
in samenwerking met Euregionaal Historisch
Centrum Sittard-Geleen
Ga naar: Joodse Databank ProGen /Joodse Databank Geneanet /Joodse Databank GenCircles /
Toelichting databank / Bronverwijzingen / Informatie & statistieken regio / Vermeldingen tot Franse tijd / Jodenvervolging / Foto's
Laatste wijziging op deze pagina: 12
augustus 2011
"... dat de joden in Sittard en in
de omgelege plaatsen
in klein getal zijn en zij zich alle wel
kennen."
Jewish Genealogy
Database of Sittard and Limburg, the Netherlands
Pand Molenbeekstraat met huissynagoge Interieur
Synagoge Plakstraat
(aan de achterkant) Sittard 1930
Sittard 1935
(foto's
van EHC Sittard-Geleen - Beeldbank
online)
______________________________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________________________
Opmerkingen van de samensteller
Gedenkteken
Deze genealogische databank
is in eerste instantie bedoeld als gedenkteken voor een nagenoeg uitgeroeide
gemeenschap in mijn woonplaats Sittard. De lijst van archivaris Offermans (zie op pagina Jodenvervolging) vermeldde 113 Sittardse slachtoffers van de Shoa
(Holocaust); Lemmens (1993) noemde een aantal van 230 Sittardse Joden in 1941
(waaronder 90 vluchtelingen), waarvan er slechts 14 de oorlog overleefden.
De genocide door de Nazi's
was de grootste massamoord op inwoners van Nederland in haar geschiedenis. Het
aantal slachtoffers - meer dan 100.000 - wordt hoogstens geëvenaard door de pest-epidemieën in de Middeleeuwen (waarvan ironisch genoeg de Joden destijds de schuld kregen).
Naast de Joodse gemeenschap zijn
ook de Roma en Sinti (zgn. "Zigeuners")
even zwaar getroffen door de Nazi
moordmachine. Zie mijn zéér bescheiden pagina over de Sinti en Roma voor
verdere informatie: Sinti
& Roma in Sittard e.o..
Toelichting bij de databank
De Joodse databank staat op
deze site als ProGen-uitvoer, en is tevens te vinden op GenCircles en op GeneaNet (via de optie Plaats/Familienaam
kan men daar een lijst krijgen van alle familienamen per plaats van geb., huw.
of ovl.).
Deze databank is breed van
opzet: naar willekeur zijn
voorouders, nakomelingen of andere verwanten toegevoegd die zelf geen banden
met de regio Sittard/Zuid-Limburg hebben. Zoals Professor
Dr. M.G. Levenbach, de "Vader van het Nederlandse
arbeidsrecht", wiens vader uit Sittard stamde, en zelfs Karl Marx, wiens
moeder van Nijmegen was en wiens zus met een Maastrichtse advocaat trouwde.
De meeste gegevens van
buiten de regio zijn op internet aangetroffen (op GenCircles en GeneaNet zijn
de bronvermeldingen zichtbaar). Voor de juistheid van die gegevens kan ik niet garant
staan, hoewel geconstateerde fouten uiteraard gecorrigeerd zijn, en vaak van
een opmerking voorzien. Genealogische gegevens van families uit Schimmert zijn
grotendeels overgenomen uit een artikel door wijlen H. Voncken; van Beek uit
"Joods Beek" Hoofdstuk V, door J. Aussems; van de registers van
naamsaanneming uit 1808/1809 van een bewerking door J. Lemmens.
Lang niet alle data zullen
korrekt zijn: bijv. geboortegegevens van voor de Franse tijd zijn vrijwel
altijd gebaseerd op verklaringen van vele jaren later (Dit geldt ook voor het Sittardse "Geburtsbuch", dat uit circa
1798 stamt!), evenals gegevens van
elders geboren personen die zich later in Limburg vestigden. Voor het
bevolkingsregister werden vaak wisselde data opgegeven; het lijken soms vrij willekeurige
data, die eerder als een indicatie beschouwd dienen te worden.
Het bestand kent 2
belangrijke ijkpunten, die wellicht ook de 2 belangrijkste gebeurtenissen voor
de Joden in deze regio vormden: de gelijkberechtiging in de Franse tijd
(1794-1814), en de Shoa in de Nazi-periode (1933-1945). Zij vormen op macabere
wijze elkaars spiegelbeeld, en de periode tussen deze 2 historische
gebeurtenissen in is tevens de periode waarover de meeste persoonsgegevens
beschikbaar zijn. Vóór de Franse tijd vond er geen systematische
persoonsregistratie van joden plaats (terwijl van de christenen voordien al 1
tot 2 eeuwen doop-, huwelijks- en overlijdensregisters werden bijgehouden door
de kerken), en van na de Tweede Wereldoorlog zijn vrijwel geen persoonsgegevens
openbaar vanwege privacy-bescherming. De databank volgt dus zowel de Joodse
bevolking in deze regio vanuit de Franse tijd naar het heden, als de
slachtoffers van de Shoah uit deze regio terug in het verleden.
Enkele cijfers over deze databank
De databank is begonnen in
het voorjaar van 2005 en groeide als volgt:
20-7-2005 bestand van 2.443 personen online
gezet
12-5-2006 naar 3.061 personen
13-9-2006 naar 4.051 personen
12-1-2007 naar 4.665 personen (met 1.724
relaties)
24-4-2009 naar 6.854 personen (met ca. 2.500
relaties)
15-7-2011 naar 9.012 personen (met 3.235
relaties)
Geboren vóór 1800 zijn
tussen 1.200 en 2.000 personen in het bestand. Begin 1800 woonden er 575 tot
600 Joden in Zuid-Limburg. De Joodse bevolking van rond 1800 is vrijwel
compleet opgenomen voor de plaatsen Beek, Elsloo, Eijsden, Grevenbicht, Gulpen,
Heerlen, Limbricht, Maastricht, Meerssen, Obbicht, Schimmert, Sittard, Stein,
Urmond en Vaals. Ook een groot deel van hun nakomelingen tot circa 1900 is
opgenomen. De Joodse bevolking in Limburg steeg to circa 1.400 in 1870, en
begon daarna terug te lopen - mede vanwege migratie naar de Randstad en
assimilatie - tot minder dan 800 in 1930. Vanaf 1933 groeide het aantal Joden
weer vanwege vluchtelingen uit Nazi-Duitsland. De Nazi's telden in 1941 meer
dan 1.400 'voljoden' in Limburg, waarvan er slechts enkele honderden de oorlog
overleefden.
Dit bestand bevat alle
bekende Shoa-slachtoffers uit o.a. Sittard, Geleen en Grevenbicht. Het totale
aantal slachtoffers van de Shoah in het bestand is nu circa 900 personen (voor
zover bij mij bekend).
Van de 9.012 personen in het
bestand waren er meer dan 7.000 op één of andere manier via (aan)verwantschap
aan elkaar gerelateerd.
Ongeveer 1.130 personen
hebben in Sittard gewoond.
Tenminste 386 personen in
het bestand zijn rooms-katholiek en 14 protestants gedoopt (aanverwanten en
bekeerden met hun nageslacht).
Binnen Limburg waren 1019 personen geboren in Maastricht, 616 in Sittard,
244 in Meerssen, 194 in Heerlen, 181 in Gulpen, 176 in Roermond, 131 in Beek,
112 in Eijsden, 85 in Venlo, 70 in Vaals, 64 in Grevenbicht, 62 in Schimmert,
59 in Valkenburg, 40 in Linne, 33 in Susteren, 33 in Urmond, 26 in Obbicht en
Papenhoven, 15 in Limbricht, 11 in Kerkrade, 7 in Geleen, 6 in Elsloo, 3 in Stein,
en enkelen in andere plaatsen.
Geboren in Duitsland: 947 (of meer) totaal,
waarvan 71 in Gangelt, 34 in Waldenrath, 32 in Köln, 23 in Aachen, 20 in
Geilenkirchen, 20 in Krefeld, 18 in Heinsberg, 14 in Jülich, 13 in Linnich, 12
in Langweiler.
Geboren in België: 76 (of meer) totaal, waarvan 17
in Mechelen aan de Maas, 14 in Liège (Luik), 7 in Brussel, 4 in Antwerpen, 5 in
Smeermaas, 3 in Lanaken, 3 in Stokkem, 3 in Hasselt, 3 in Rekem, 2 in Leuth.
Geboren in overig Nederland: 230 in Amsterdam, 54
in 's-Hertogenbosch, 51 in Rotterdam, 42 in Groningen, 31 in Eindhoven, 48 in
Nijmegen, 23 in Arnhem, 26 in Den Haag, 18 in Utrecht, 13 in Leeuwarden, 11 in
Amersfoort.
Joden en niet-Joden in deze databank
Bij het verzamelen en
invoeren van gegevens doet zich de vraag voor wie een Jood was. Ik heb dit
genealogisch uitgelegd, en dus ook tot het christendom bekeerde Joden (zoals
een katholiek geworden tak van de familie Horn) opgenomen. Ik kon het zelfs
niet nalaten om een afstammingsreeks van de Sittardse stadsfiguur Zefke
Mols op te nemen nadat bleek dat een betovergrootvader van
hem een bekeerde Jood uit Aken was. Of alle Joden ook de joodse religie
beleden, is een vraag die evengoed over alle christenen gesteld kan worden.
Bekend is dat in vroeger eeuwen een aantal Joden zich uit pragmatisch oogpunt
lieten dopen, in de hoop zo aan discriminatie en stigmatisering te ontkomen, en
toegang te krijgen tot rechten en posities die voor joden verboden waren, zoals
in de Staatse Landen van Overmaas ook katholieken zich tot het protestantisme
bekeerden om officiële funkties te kunnen bekleden.
Na de formele
gelijkberechtiging in de Franse tijd kwam dit nauwelijks nog voor. Voornoemde
Horn bekeerde zich in 1872 om met een katholiek meisje te kunnen trouwen (met
wie hij 2 weken eerder al voor de wet was gehuwd). Mijn genealogische afwijking
is dan dat ik de familienaam Horn na die bekering nog 2 generaties heb gevolgd,
hoewel zijn kleinkinderen nog voor hoogstens een kwart etnisch Joods waren.
(Zij schijnen in de oorlog ook niet vervolgd te zijn, al mag dat geen criterium
wezen...) Niet-Joden die zich tot het jodendom bekeerden kwam ik nauwelijks
tegen; mogelijk 2 in het hele bestand (Quaedvlieg en Kreuger, beiden
vrouwen).
Het bestand vermeldt
doorgaans geen joodse religie; enerzijds omdat in mijn genealogie-programma
ProGen het vakje "gezindte" bij de doop staat, en joden kennen geen
doop; voor zover ik een joods kerkelijk huwelijk tegenkwam is hierbij wel
vermeld dat dit voor Israëlitische kerk was. Anderzijds omdat 1 van mijn
belangrijkste bronnen, de burgerlijke stand, geen geloofsovertuiging vermeldt.
De bevolkingsadministratie vermeldt wel de religie, en die was bij de
ingevoerde personen uit de 8 voorgangers van de gemeente Sittard-Geleen bijna
altijd Israëlitisch; waar een christelijke religie vermeld stond is dit wel als
gezindte ingevoerd. Voor de overige personen in het bestand geldt dat ze qua
afstamming of soms alleen via aanverwantschap verbonden waren aan het Joodse volk,
en het overgrote deel ook tot de Israëlitische gemeenten behoorden. Voor de
oorlog kwam het slechts sporadisch voor dat iemand als 'zonder religie' in het
bevolkingsregister vermeld stond.
Afgezien van de bekeerlingen
bleven de Joden in Europa gedurende bijna 2 millenia een door kerk en staat van
de meerderheid der bevolking afgescheiden etnische groep, al lijken ze in onze
streek (in de Staatse en Gulikse gebieden) tenminste de laatste eeuwen redelijk
goed geïntegreerd te zijn geweest. In Brabants (Spaans/Oostenrijks) gebied was
de vestiging van joden en andere niet-katholieken eeuwenlang verboden, tot de
komst van de Franse revolutionairen. Nadien ziet men dat zich hier pas zeer
geleidelijk joden gingen vestigen, met name vanaf de opkomst van de mijnindustrie
(bijv. in Geleen).
De gegevens eindigen
doorgaans bij de Tweede Wereldoorlog; van de overlevenden van de Shoa zijn om
privacy-redenen weinig openbare gegevens beschikbaar. Ik vermeld voor zover bekend
graag ook wie de oorlog overleefden en waar zij daarna gebleven zijn
(teruggekeerd naar hun woonplaats, geëmigreerd, eventueel nog getrouwd). Wie
zijn of haar eigen gegevens in deze databank aantreft en daar bezwaar tegen
heeft, gelieve mij te mailen. Wie correcties of aanvullen op dit bestand heeft
is eveneens welkom dit door te geven.
Wil Brassé, Sittard
2005-2011
(met dank aan Peer Boselie, Thei Jöris, Maurice
Hendrix, Hubert Rütten e.v.a.)
________________________________________________________________________________
1793: kaart van Joods begraafplaats Sittard
1808: akte van naamsaanneming Geldern (Meyer) 1823: geboorteakte Beek (Zondervan)
1853: Hebreeuws boek van wed. Daniels, Sittard 1893: register Israëlietische gemeente
Sittard ca. 1920-1933? reclameposter
Sittard
1941: rouwbericht
familie Egger (Roermond-A'dam) 1942:
overlijdensakte Ilse Roer (Geleen) in Auschwitz 1991:
boek over geschiedenis Joods Beek
________________________________________________________________________________