Hoofdindex / Genealogie

Laatste wijziging op deze pagina: 21 april 2013

 

Een zeer bescheiden begin: enkele sprokkelingen

over de Sinti en Roma in Zuid-Limburg en Nederland.

 

Sinti & Roma in Sittard e.o.

 

Naast de Joodse gemeenschap zijn ook de Sinti en Roma ('zigeuners') even zwaar getroffen door de Nazi moordmachine. Waarschijnlijk tussen de 500.000 en 1 miljoen Europese Roma en Sinti zijn vermoord (de laagste, minimale schatting noemt ruim 130.000; sommigen spreken zelfs van 2 miljoen).

In Nederland ging de Zigeunervervolging pas echt van start nadat bijna alle Joden waren gedeporteerd. Op 16 mei 1944 werd een grote landelijke razzia gehouden. Er werden 245 Sinti en Roma uit Nederland via Westerbork naar Auschwitz gedeporteerd, waarvan er slechts 31 terugkeerden. In Limburg werden toen 19 Zigeuners gearresteerd in Venlo (waaronder het grote gezin Pommée-Steinbach, waarvan sommigen geboortig van Sittard en Beek), 9 in Beek (gezin Franz, zie hieronder) en 1 in Susteren (een niet nader geïdentificeerd kind dat ergens inwoonde).

Settela Steinbach uit Buchten (gearresteerd bij de razzia in Eindhoven) werd een icoon van de Nazi-deportaties, doordat zij was gefilmd terwijl zij uit de treinwagon naar buiten keek toen deze Westerbork verliet op weg naar Auschwitz. (Lange tijd werd aangenomen dat zij van Joodse afkomst was.)

 

Naar geschiedenis en lot van de Roma in deze streek is nog weinig onderzoek gedaan. Op lokaal niveau is het moeilijk onderzoek te doen vanwege hun grote mobiliteit, en omdat zij meestal niet apart geregistreerd stonden bij de gemeente. Vaak stonden zij daar helemaal niet ingeschreven, maar wel bij het landelijke Centraal Bevolkings Register (CBR) in Den Haag.

 

Op 27 januari 2011, Holocaust Gedenkdag, sprak voor het eerst een woordvoerder van de Sinti en Roma de Duitse Bundestag toe, de Nederlander Zoni Weisz. Dat het lot van de Sinti en Roma nog steeds onderbelicht is, heeft verschillende oorzaken. In Duitsland is er onenigheid tussen de verschillende organisaties die hen vertegenwoordigen. Ook in Nederland heerst vaak verdeeldheid, zoals ook het relaas van Ad Wagenaar over zijn speurtocht naar Settela Steinbach duidelijk maakt. De familie zelf is verdeeld over de openbare herdenking van Settela in Buchten. Het is een veel kleinere en meer gesloten gemeenschap dan de Joodse, die minder terugblikt naar het verleden. Ze gaan ook (evenals andere kampbewoners) nog steeds gebukt onder een negatieve reputatie.

 

Wil Brassé

_______________________________________________________

 

 

Het verhaal van Settela Steinbach uit Buchten

 

Settela Steinbach (1934-1944)

 

Settela was een dochter van Heinrich (Moeselman) en Emilia (Toetela) Steinbach. Zij had vier broers en vijf zusters, in leeftijd variërend van 2 tot 20 jaar. Zij behoorden allen tot de Sinti-familie. Nadat er door de Nazi’s een verbod uitgevaardigd was om in een woonwagen rond te trekken, leefde de familie Steinbach in een woonwagenkamp bij Eindhoven. Op 14 mei 1944 werd een telegram verstuurd aan alle politiekorpsen in Nederland met de opdracht:
Met het doel ener centrale aanhouding van alle in Nederland verblijvende personen, die het kenmerk der zigeuners bezitten, moeten, met instemming van den Befehlshaber der Ordnungspolizei, op dinsdag 16 mei 1944 te 7.00 uur alle zigeunerfamilies, alle kinderen inbegrepen, door personeel van de Nederlandse politie onverwijld naar het kamp Westerbork worden overgebracht en wel uiterlijk 20.00 uur.

Op dinsdag 16 mei 1944, vader was niet thuis*), werd Settela met haar familie vroeg in de morgen ruw gewekt, door Nederlandse politieagenten meegenomen en afgevoerd naar het doorvoerkamp Westerbork. Na aankomst werd zij 'gedesinfecteerd', haar dikke lange zwarte haar werd afgeschoren en zij werd ondergebracht in barak 69. Van lakens en kussenslopen maakte haar moeder een hoofddoekje voor zichzelf en haar dochters.
Drie dagen later, op 19 mei 1944, stond langs het perron een trein gereed om 208 joden en 245 zigeuners af te voeren naar Polen. In wagon nummer 16 werden Toetela Steinbach en haar negen kinderen, waaronder de negen jarige Settela, geplaatst. Vijfenzeventig personen in een veewagen! Voordat de wagons vergrendeld werden, wierp Settela nog een laatste blik naar buiten. Op dat moment vereeuwigde de filmer R. W. Breslauer haar.
’s Middags om één uur vertrok de trein richting Auschwitz/Birkenau.

De familie Steinbach werd in lagerabschnitt B II ondergebracht. Vermoedelijk in de nacht van 31 juli op 1 augustus 1944 zijn Toetela en haar vijf jongste kinderen - Philibert (11), Anna Maria (9), Florentina Maria (7), Willem (4), Anna Maria (2) - vergast. De andere kinderen zijn op verschillende tijdstippen om het leven gebracht. Vader Moeselman overleed kort na de oorlog.

 

Woonplaats

Woonwagenkamp Eindhoven

Geboren

1934-12-23, Born

Overleden

1944-07-31, Auschwitz

 

NB: ik heb voorgaande tekst van een website overgenomen, maar weet helaas niet meer welke. Op internet vind ik alleen nog een blog en een forum die het weer van mij overgenomen hebben zonder bron.

 

*) Volgens het artikel in Heemklank was hij al eerder gearresteerd en verbleef in kamp Amersfoort.

 

Zie ook: expositie "Oorlogskinderen" 2009 en boek en dvd over zoektocht naar Settela.

 

 

Citaat van website Dodenherdenking Beek

De Holocaust is in Beek nog in een ander opzicht ongewoon verlopen. Van de 254 zigeuners, die uit Nederland naar Auschwitz werden gedeporteerd, waren er negen gearresteerd door de politie in Beek.

 

Het bevel tot deportatie van de zigeunerbevolking kwam pas laat in de oorlog. Eerst moest de joodse klus worden geklaard. Zigeuners stonden, in tegenstelling tot de joden, niet als zodanig geregistreerd. Om hen te kunnen vangen hadden de Duitse autoriteiten de hulp nodig van de Nederlandse gemeentebestuurders. Er waren burgemeesters die -  in strijd met de waarheid -  meldden dat binnen hun gemeentegrenzen geen zigeuners verbleven. De burgemeester van Sittard bijvoorbeeld handelde aldus, en liet enige dagen voor de razzia een zigeunerjongen, die zat ingesloten wegens diefstal, vrij uit de politiecel. Burgemeester Regout daarentegen werkte volop met de bezetter mee. Hij liet zijn politieambtenaren negen leden van het gezin Franz arresteren, en naar Westerbork brengen. Zes van hen kwamen om. Het tiende lid van de familie wist te ontsnappen en vond een veilig onderduikadres bij de gedeserteerde Duitse soldaat Frits Linke.

 

 Monument in Beek voor de gedeporteerde Sinti familie.   

(Bron: website 4 en 5 mei, oorlogsmonumenten )

 

Hoewel de Holocaust dus in Beek een allesbehalve gemiddeld karakter had, verliep de terugkeer en de opvang van de overlevenden in de samenleving wel volgens het in Nederland normale patroon. En dat is niet iets om trots op te zijn.

De drie overlevende zigeuners, die uitgemergeld en ziek uit de kampen kwamen, kregen geen ondersteuning. Zij waren immers “statenloos”. Hun voedsel kregen ze via familie of door te bedelen. Overigens hebben zij, voor zover wij weten, niet om hulp gevraagd bij de gemeente Beek.

 

 

Vrouw (1930) en moeder Steinbach te Sittard

 

  

           

            Bron: beeldbank website EHC Sittard-Geleen

 

Uit de collectie van de Sittardse fotograaf Jos. Wilms. Hun precieze identiteit is nog niet bekend. Er trokken voor de oorlog meerdere gezinnen Steinbach door zuid-Limburg.

De oude vrouw met de pijp werd als 'alte Mutter Steinbach' te Susteren vermeld, blijkens een artikel uit 2000 in Heemklank. Zij lijkt echter wat oud om de 'alte Mutter Steinbach' met een sleep kinderen aan de rok, te zijn uit het onderstaande verhaal uit Groot Haasdal. Mogelijk was zij Rosina Steinbach, geboren in 1869 te Grastrov en weduwe van Wilhelm Steinbach: zij werd in juni 1938 te Sittard ingeschreven met haar zoon Jan (geboren 1895 te Gorichem), en woonde in 1940 met hem in Susteren; zij overleed in 1955.

 

Van: http://www.hetbelangrijksteverhaal.nl/uwverhaal/uwverhaal5.html

 

Familie Steinbach, door Eugène Stassen

We woonden tijdens de oorlog op een boerderij in het gehucht Groot Haasdal in Schimmert. De meeste gezinnen in Schimmert waren, dankzij het wakend oog van de geestelijheid zeer groot. Een gezin met 10 of meer kinderen was niets bijzonders. Ons gezin telde 14 kinderen en aangezien wij een boerderij hadden, werden we dikwijls bezocht door zigeuners. Waarschijnlijk hadden ze in de gaten, dat van een gevulde tafel altijd wel iets afvalt, maar van een lege niets.
De zigeuners waren niet bijzonder geliefd , maar ook niet gehaat. Ze waren zoals ze waren en werden met een gepaste reserve bekeken. Ze woonden ergens achteraf in een woonwagen en zochten zo nu en dan een nieuw fouragegebied. Ze spraken een duits dialect, dat door ons Limburgers goed verstaanbaar was. Ze hadden nergens land liggen en toch hadden ze altijd een zeis en vers voer voor hun paard op de kar.
Zo was het ook bij de familie Steinbach, die Zuid Limburg bedelend afstroopte, want daar moest ook eten en kleding zijn voor de grote sleep kinderen, die aan de rok van Frau Steinbach hing. Bij mijn grootmoeder Rosa Frissen-Eijssen, die tot haar dood de hele gang van ons gezin bepaalde, was die alte Mutter Steinbach aan het juiste adres. Nooit ging ze met lege handen weg. Ach zei grootmoeder, het is ons soort niet, maar ze hebben ook kinderen en moeten toch ook leven.
Op een dag kwam vader thuis van het land en trof Frau Steinbach thuis aan. Frau Steinbach wilde ook wel eens een tegenprestatie voor al het goede, dat ze had ontvangen en vroeg vader of ze hem de toekomst mocht voorspellen. "Ga je gang" zei vader en speelde het spelletje mee. Frau Steinbach pakte zijn hand, bekeek aandachtig de lijnen in zijn handpalm en sprak de onvergetelijke woorden: "Wenn Du nicht stirbst, wirdst Du hundert Jahr." "Verrek daar heb ik jou niet voor nodig. Daar was ik zelf ook wel op gekomen."
Plotseling kwamen er geen zigeuners meer op bezoek en niemand wist waar ze gebleven waren. Na afloop van de oorlog werd het ware verhaal over de familie Steinbach bekend. Samen met de vele joden waren ze vergast in de concentratiekampen door de Nazi-beulen. We zijn er nog kapot van, dat in een beschaafde wereld zoiets kon gebeuren. In mijn herinnering zie ik nog steeds die alte Frau Steinbach met haar sleep kinderen thuis op het erf of het zigeunerorkest, dat zo lang speelde, totdat ze eten kregen. Zeer triest.

 

Geboren in Limburg en in Auschwitz vermoord (blijkens website Auschwitz)

Aus den Angaben in den so genannten Evidenzbüchern des Familienzigeunerlagers in Auschwitz II-Birkenau

Pommee, Johannes, geb.1932-07-16 (Sittard), Lagernummer: Z-9918, Kategorie: Z.Holl.
Steinbach, Friedrich, geb.1918-06-20 (Sittard), Lagernummer: Z-9990, Kategorie: Z.Holl.
Weiss, Viktoria, geb.1934 (Sittard), Lagernummer: Z-9798, Beruf:ohne, Kategorie: Z.stls.

Lauenburger, Josefine, geb.1928-03-11 (Heerlen), camp serial number: Z-10100, profession: Arbeiterin, category: Z.D.R.

Meinhardt, Marie, geb.1920 (Heerlen), camp serial number: Z-10741, category: Z.Holl.

Pommee, Hendrik, geb.1929-12-17 (Heerlen), camp serial number: Z-9917, category: Z.Holl.

Rose, Anna, geb.1910 (Heerlen), camp serial number: Z-10705, profession: ohne, category: Z.Holl.

Steinbach, Walda, geb.1930 (Heerlen), camp serial number: Z-10765, category: Z.Holl.

 

Pommée, Anton, geb.1937 (Beek), camp serial number: Z-9915, category: Z.Holl.

Pommée, Karl, geb.1930-02-02 (Beek), camp serial number: Z-9916, category: Z.Holl.

 

Meinhardt, Kaspar, geb.1912-06-01 (Echt), camp serial number: Z-9998, category: Z.stls.

 

Grünholz, Albert, geb.1920-08-02 (Roermond), camp serial number: Z-9924, category: Z.Holl.

Steinbach, Anna, geb.1943 (Roermond), camp serial number: Z-10675, profession: ohne, category: Z.Holl.

 

Pommee, Margarethe, geb.1944 (Venlo), camp serial number: Z-10664, profession: ohne, category: Z.D.R.

Weiss, Karl Willi, geb.1927 (Venlo), camp serial number: Z-9913, category: Z.D.R.

 

[Deze lijst is verre van volledig.]

 

 

Literatuur over de Sinti & Roma in Sittard, Limburg en daarbuiten
* "Een voetnoot bij de wereldgeschiedenis - Beek tijdens de Tweede Wereldoorlog", hierin Hoofdstuk VII: "Omdat zij zigeuners waren" (pag. 114-121), door Herman van Rens, Jacques Aussems e.a., Stichting Herdenking Oorlogsslachtoffers, Heemkundevereniging Beek en Drukkerij Econoom bv Beek, Beek 1994; 208 pag. (Serie: Wat Baek os bud ‑ dl. 17).

* "Settela - het meisje heeft haar naam terug", door Aad Wagenaar, Arbeiderspers, Amsterdam/Antwerpen 1995 (IS 90-295-5612-9); 155 pag. Verslag van speurtocht naar identiteit van jong meisje uit filmbeelden van deportatie tijdens Tweede Wereldoorlog. Het blijkt afkomstig uit Buchten/Stein.
* "Settela", door Evert Zits, in: Heemklank jrg. 23 no. 1 (pag. 5-9), Susteren 2000.

* "En men noemde hen zigeuners - De geschiedenis van Kaldarasch, Ursari, Lowara en Sinti in Nederland (1750-1944)", door Leo Lucassen, Stg. Beheer IISG/SDU Uitgevers, Amsterdam/'s-Gravenhage 1990.

* Zigeuners en Sinti op Bibliotheek.NL: http://zoeken.bibliotheek.nl/?q=zigeuners & http://zoeken.bibliotheek.nl/?q=sinti

(NB: op 'Roma' zoeken kan ook, maar levert talloze resultaten op over andere Roma's, zoals de stad Rome!)

 

* "Sinti in Limburg", korte video met Betje van Susteren (Lisa Weiss) op YouTube door Limburgs Museum.


Relevante Websites
Limburg

* Artikel oorlogsslachtoffers Beek
* Artikel Deportaties uit Venlo
Algemeen

* Artikel 'Roma (volk)' op Wikipedia
* Artikel 'Sinti' op Wikipedia

* Artikel Zigeuners in kinderboeken (IISG)

* "De geheimtalen", De Zigeuners en de geheimtalen, door J.G.M. Moormann (over Bargoens en andere geheimtalen, 1932/1934-ca.1964)

Porajmos (Holocaust)

* Sinti en Roma (website Nederlands Auschwitz Comité)

* De digitale tentoonstelling ‘De vergeten genocide op de Roma en Sinti’ belicht het leven van Roma en Sinti voor, tijdens en na de jaren van de Nazi-vervolging.

* Verhalen van oorlogsgetuigen (website 4 en 5 mei): Lalla Weiss & Lily Franz

* Artikel 'Porajmos' op Wikipedia (Engels)

* Museum Auschwitz-Birkenau - Sinti and Roma

* Onderzoek in het Nationaal Archief (pdf)

* Rechtsherstel Zigeuners (NRC, 2000)

Huidige situatie

* Landelijke Sinti en Roma Organisatie (LSO/LSRO), 1989-2008 (opgeheven)

* Landelijke Roma Stichting "Roma Emancipatie", sedert 1999 - opgeheven?

* Stichting Rechtsherstel Sinti en Roma (SRSR) / Nederlands Instituut Sinti en Roma (NISR), 2000-2012 (opgeheven)

* Artikel Heimwee naar de horizon (De Groene, 2000)

* "Lalla Weiss: We zijn eigenlijk terug bij af" (2011)

* European Roma Information Office

* European Roma Rights Center

* Roma Decade, 2005-2015

* Tot slot:  Romeny Jag, een groep uit deze regio die optredens verzorgd met verhalen, muziek en dans over "geschiedenis, vooroordelen, tradities en het moderne leven van Sinti en Roma in Nederland en de rest van de wereld".

 

Romeny Jag

 

- Zie ook de video op YouTube: Romeny Jag Ensemble in "Een stukje blauw in de lucht"

 

Onbekende geschiedenis (van verdwenen website: http://www.sintienroma.nl/index.php?pag=main2&id=3)

De geschiedenis van Sinti en Roma maakt geen deel uit van de geschiedenislessen op school. De meeste mensen weten dus niet dat er in ieder geval in 1420 Sinti of Roma in Deventer te gast waren. Misschien waren ze er al eerder maar dat is dan niet opgeschreven; of het is wel opgeschreven maar is dat weggeraakt.

Deventer ontving hen in ieder geval gastvrij. Ze kregen brood, haring, bokking, bier en een dak boven hun hoofd en stro voor de paarden. Ook in de daarop volgende jaren werden zij in andere steden goed ontvangen. Maar al snel keert het tij voor de Sinti en Roma.
      In de zestiende eeuw worden zij vervolgd en opgejaagd. Volgens sommigen vanwege hun crimineel gedrag, maar andere verklaringen zijn meer waarschijnlijker. Toen Sinti en Roma hier arriveerden waren rondtrekkende groepen een normaal verschijnsel. Langzaam maar zeker wordt een trekkend bestaan echter steeds minder geaccepteerd door de machthebbers en gezagsdragers. Bedelen en landlopen worden criminelen activiteiten en hetzelfde geldt voor daarmee samenhangende activiteiten als het verkopen van kruiden of handlezen. 
      Eerst trachtte de overheid de landlopers en vagebonden te verjagen of af te schrikken door brandmerken, het afsnijden van lichaamsdelen of zelfs door ophanging. Er verschenen echter ook studies waarin bepleit werd bedelaars en landlopers op te sluiten en dwangarbeid te laten verrichten teneinde ´betere´ mensen van hen te maken.
     Deze ´humanitaire hervormingen´ vonden maar beperkt weerklank. De vervolging werd juist steeds sterker. Alleen omdat de diverse overheden niet samenwerkten, konden Sinti en Roma en andere die als landlopers werden beschouwd, vaak een veilig heenkomen vinden in een ander deel van Nederland of een van de omringende landen als de vervolging ergens te hevig werd. De vervolging duurden enkele eeuwen. Tussen 1720 en 1730 bereiken de vervolgingen een hoogtepunt. Veel zigeuners worden gedood. Anderen kunnen naar veiliger streken vluchten, krijgen bescherming van de plattelandsbevolking of gaan op in de gevestigde samenleving.

 

Rond 1800 komt in West-Europa de Romantiek op. Volgens de romantici is de ´zigeuner´ het voorbeeld van een pure, ongebonden natuurmens, die door de wereld trekt en muzikaal is.
Componisten, schrijvers en schilders laten zich door hen inspireren. Maar ook de negatieve vooroordelen blijven bestaan. Hoewel weinig mensen zigeuners van nabij kennen, wirdt de ´zigeuner´ door velen beschouwd als dief, spion, heks, kinderlokker of kanibaal. In reactie hierop houden Sinti en Roma het contact met de omringende samenleving vaak zo beperkt mogelijk.

 

Sinti bij Vaals aan de grens 1928

 

Pas in de tweede helft van de negentiende eeuw durven groepen Sinti en Roma zich weer in Nederland te vertonen. Ze verdienen de kost als paardenhandelaar, muzikant, bereleider of ketellapper. De overheid beschouwt een deel van deze beroepen als verkapte vorm van bedelarij. Door de industriele revolutie neemt de vraag naar ambachtelijke produkten bovendien af.

Rond de eeuwwisseling komen er steeds meer regels en wetten die een reizend bestaan in Nederland bemoeilijken. Ook de woonvorm wordt aan regels gebonden. De Woonwagenwet van 1918 bepaalt dat de zigeuners en andere mensen die in een woonwagen willen wonen, een vergunning moeten hebben. Iedere gemeente is verplicht een plek aan te wijzen waar wagens mogen staan.
Het vreemdelingenbelid voor zigeuners verhardt zich intussen. In 1904 ontvangen burgemeesters een (geheime) instructie waarin staat dat aan zigeuners onder geen voorwaarden passen mogen worden afgegeven. Doordat de buurlanden eenzelfde soort beleid voeren, ontstaat het mensontwaardige heen-en-weer geschuif met zigeunerfamilies aan de grenzen.